Şule Gürbüz - Kıyamet Emeklisi - Birinci Cilt - Özet / Notlar

Şule Gürbüz - Kıyamet Emeklisi - Birinci Cilt - Notlar

İletişim Yayınları, 2022

 

Aziz sabahın erkeninde yokuştan inip eve dönerken daha Makastar Sokağı'na giriyordu ki zaman zaman karşısına çıkan siyah köpek nerden fırladıysa hiç ortada yokken birden mancınıkla atılmış gibi üstüne uğradı.

 

Köpeklerin fakir fukara adamlara havlayıp zenginlere yaranmasından yola çıkarak içten içe öfkelenir: “Mekruh riyakar,”

 

Tabiatın sükûnetine ve çiçeklerin nakşına bakarak biraz huzur bulmaya çalışsa da zihnindeki o huzursuz ve sorgulayan çarklar dönmeye devam eder.

 

Eve dönen Aziz, üniversiteye başlayacak olan oğlu Adil’in odasına girer ve onu kitap seçimi üzerinden eleştirir. Adil’in dünyayı anlama çabasını ve yaşadığı o derin sessiz/kekeme tıkanıklığı gözlemler.

“Oku tabii, ne yapacaksın ama iğrene iğrene, utana utana oku, bunlar mihrabın olmasın.”

 

Karısı Tevhide için ilk aday olan lacivert formalı "pilot" hüsranla sonuçlandıktan sonra, aile yeni bir aday bulma paniği yaşar.

Kim neyi arıyorsa onun tuzağına da yem oluyordu.

 

Nihayet Zeyrekli bir ahbabın vasıtasıyla, Vakıflar'da çalışan, Erzurum'dan gelmiş "temiz ahlaklı" denilen genç memur Aziz, dayı ve ahbap tarafından çay bahçesinde "görücüye" çıkarılır.

Efendim insanın kendinden biraz olsun ümidi varsa evlenir mi?.. İnsan zaten bir bela, herkesi birbirine çatacaksın ki birbirlerinin belası olsunlar da etraf rahat etsin...

 

Günler sonra karısının ısrarı ve evdekilerin meraklı bekleyişi üzerine dayı, Üsküdar Evkafı'na gidip Aziz'i çalıştığı yerde ziyaret eder ve onu eve davet eder.

Aziz, evin büyüğü gibi rahat, mutedil ama yine de o hafif huzursuz ve felsefi üslubuyla konuşmaya başlar.

Liseden yeni mezun, Manisa'nın bereketli havasından nasibini almış Tevhide salona çağrılır. Tevhide, utangaç ve dalgın bir halde "Nasılsınız?" diye mırıldandığında, Aziz bu yönlendirilen ve silik hatırdan sorma biçimine ani bir öfke ve hiddet duyar.

İçindeki o yükselen asabiyeti bastırmaya çalışarak, Yakutiye civarındaki dedesinin evine komşu olan bir Şazeli tekkesini ve perşembe akşamları yapılan zikirleri anlatmaya başlar.

“Buyruğun tut rahmanın, tevhide gel tevhide, tazelensin imanın, tevhide gel tevhide.”

 

Tevhide’nin halası ve annesi Aziz’e adeta bayılmıştır; onu “evliya gibi,” “eskiyi bilen, Allah adamı” biri olarak överek derhal Manisa'daki babaya müjde verilmesini isterler. Dayının “Sanki biraz kibirli mi, fazla bilecen mi?” şeklindeki kuşkuları, anında Tevhide'nin annesinin coşkulu savunmalarıyla bastırılır ve Manisa'ya gidilip kızın istenmesine karar verilir.

 

Aziz, Manisa seyahati öncesinde İstanbul'da akıl danıştığı, Üsküdar İcadiye'de oturan, emekli bir Evkaf memuru olan Nuhu’yu yanına alarak yola çıkar. 14 yaşında İstanbul’a gelmiş, kendisini tamamen bu topraklara yamamış ama hep "kendi sesinin" ve sözünün ağırlığı altında ezilmiş yaşlı ve muhterem bir adam olan Nuhu, bu yolculukta Aziz'in sessiz refiki olur.

 

1960 kışında Yakutiye

Babası günlerce, hatta haftalarca "dilsiz oruçları" tutan, geceleri uyanıp defterler dolduran, dış dünyayla ve kimseyle teması olmayan ketum bir adamdır. Annesi ise bütün benliğini ve varlığını tamamen kocasının arkasında bir gölge gibi var etmeye adamış, evde sesin bile bir kristal gibi havada kırıldığı, rengin ve hayatın tozlu bir sükûnetle bastırıldığı o kapalı dünyayı örmüştür.

Evlerinde kavga dövüş yoktu, sofraları zengin değil ama muntazamdı, temizdi. Sadece ses çıkarmak imkanı hemen hiç yoktu... Bir kaşık yere düşse ya da bir battaniye çok hızlı silkelense bir an o an sanki havada donar dururdu. Havada kırılan bir kristal avizenin yere düşüşünü izlerlerdi.

 

Evdeki sessizlikten, soğuktan ve karanlıktan korkan Aziz, amber rengi gözleriyle karanlıkta parlayan kedisini adeta bir "fener" gibi kullanarak gece gezmelerine, bahçeye ve alt kata inmeye başlar.

Kedi: kucağında basiret asası…

 

Kedi, onun bu dilsiz ve ürkek dünyasındaki tek yoldaşıdır; zihnindeki bütün kelimeleri, sıkıntıları o kediye fısıldar, onunla konuşur.

 

Okul çıkışı abisi Adem’in çalıştığı gümüş atölyesine gitmeye zorlanan Aziz, orada her emre amade duran abisi Adem’in o kusursuz "uyum" mekanizması karşısında kendi yabancılığını ve uyumsuzluğunu derinden hisseder.

Adem, akşam sofrasında Aziz’i ustaların ve anne-babanın önünde eleştirip küçültürken, Aziz kendi zihninde ve benliğinde darmadağın olur.

Hayat ile o gece tanıştı ve hiç sevmedi. Ama bunu ona belli etmemesi gerektiğini saniyeler önce öğrenmişti.

 

Evde abisi Adem’in sert eleştirileri ve anne-babanın dilsiz mesafesi altında ezilen Aziz, sabaha karşı cebinde bir yumurta ile kimseye haber vermeden sokağa çıkar. Karnı açtır, cebinde parası yoktur; sokaklarda, camilerde üşüyerek ve yorgunluktan bitap düşmüş halde dolaşır.

 

Sarılık Tekkesi

Camide imamın yönlendirmesiyle, sarılık hastası bir çocuğu ve kadınları “Sarılık Tekkesi”ne götürmek üzere yola düşmek zorunda kalır. Çocuğun ağırlığı, yolun uzunluğu ve hayatın bu beklenmedik yükü altında içindeki o hınç ve öfke patlama noktasına gelir.

 

Tekkeye vardıklarında yaşlı hoca çocuğa bakar, "kof ve besmelesiz" olduğunu söyler. Ardından çocuğun sarılığını ve iştahını kesmek için onu bahçede zincire vurulmuş yaşlı bir boz ayının sırtına yatırıp "çiğnetme" işlemi yapılır.

 

Kadınları at arabasıyla evlerine bırakıp tekrar tekkeye dönen Aziz’e, tekkenin sahibi yaşlı adam evine gitmek yerine orada kalabileceğini söyler. Aziz, babasının yüzüne bile bakmadığı o ev yerine bu tekkeyi ve yaşlı ayının bağlandığı taşlığı tercih eder.

Taşlığa bağlanan o ihtiyar boz ayı ile aynı çatı altında, sobayla ısıtılan küçük bir odada, buz gibi bir yatakta hayatının en derin ve deliksiz uykusunu uyur. Sabaha uykusunu alarak uyanan Aziz, bahçeye çıkardığı ayı ile birlikte yeni bir güne başlar.

 

Sabah uykusunu ayının yanında huzurla uyandıktan sonra, Hasan Amca ile birlikte "dabaz" (kaşıntı) şifası için Pasinler tarafına doğru yola çıkarlar. Yolda çocukların taşlı saldırılarına uğrarlar.

Vardıkları evde, "Baba" (Erenler Babası) adında, etrafındakilere sert sözler söyleyen, kahkahaları ve hiddeti iç içe olan, heybetli bir adamla tanışırlar. Ayı yine hastanın sırtına çıkarılarak "çiğnetme" merasimi gerçekleştirilir.

 

Eve yaklaştığında abisi Adem'in onu kapıda bekleyip “Geldi!” diye bağlaması ve annesinin müthiş bir öfkeyle “Gel içeri, gel de gününü gör” demesi üzerine Aziz içeri girmekten vazgeçer.

İçindeki o hınç ve öfkeyle arkasına bile bakmadan kaçarak yine akşam olmadan Baba'nın evine sığınır.

 

Baba'nın yanında ağlamaya başlar. Baba'nın ısrarlı soruları karşısında hayatının o gerçek derdini kelimelere döker: Babasının dilsiz oruçlarını, annesinin ona bakarken yüzünü asmasını, abisinin değişimini ve evde kendini bir yetimhane çocuğu gibi hissettiğini itiraf eder.

Hay aslanım, derdini seveyim, konuş, nihayet bir dertli buldum...

 

Başına felaket geldikten sonra üzülmeye dertli olmak denmez zaten, böyle ince ve sürekli bir sızı duymaktır dertli olmak, başkasının aldırmayacağı şeye küsmektir, kaburgası kalın 33 kaburgalı olmamaktır.

 

Okul kıyafetleri olarak kendisine verilen o büyük ve tuhaf elbiseleri giydiğinde içinde derin bir uyumsuzluk ve süflilik hisseder. Okula gittiğinde matematik öğretmeninin ve arkadaşlarının dalga geçişleri, alaycı bakışları karşısında iyice ezilir.

Evdeki bunalımdan kurtulmak için Fatma Bacı’ya yardım edip patates soyarak teselli arayan Aziz, yapılan küçük işlerin bile bir "fevkaladelik" gibi övülmesinden garip bir haz duyar.

Akşam karanlığında, ayazın en keskin anında tekrar Sarılık Tekkesi'ne, Hasan Amca’nın kapısına dayanır. Kapıyı açan kadının ve Hasan Amca’nın onu yargılamadan, yabancı görmeden “Gel oğlum içeri gir” demesi Aziz'in içindeki o buzdan duvarları eritir.

 

Hasan Amca’nın tekkesinde geceyi geçiren Aziz, sabaha karşı ayıyı yakından izlemek isterken hayvanın ani bir hamlesiyle sol yanağından ve ensesinden yaralanır. Ayıdan beklediği o dilsiz dostluğun ve şifanın hayali bir anda yıkılır; ayı da herkes gibi kendi tabiatına hapsolmuş, yorgun ve kırgındır.

 

Hasan Amca’nın evindeyken Baba’nın adamları onu tekrar "Baba"nın yanına çağırır. Aziz başta çekinse de gitmeye karar verir. Mecliste Baba, onun bu halini görünce şefkatle ve gülerek karşılar; ayıdan şifa umarken şamar yemesini meclise neşeyle anlatır.

 

Ertesi gün okula gittiğinde yüzündeki yaralarla bambaşka bir özgüven taşır.

Müdürün odasında babası Halis Efendi, onun bu halini, ayı işlerine karışmasını ve evden kaçmasını "nankörlük" olarak görüp müdürün ve hocanın gözü önünde onu tokatlar. Aziz'e sahip çıkmaya çalışan Nazif Bey de babasının hiddetinden nasibini alır.

Ne babası, ne evladı, çocuk yedi-sekiz yaşına kadar çocuktur, sonra işte böyle hasım olur, kimin gücü kime yeterse, işte böyle... Ben bunun velisi değilim, kim alır alsın, anası da değil, siz de adam değilsiniz...

 

Aziz, okuldan sonra Baba’nın yanına döner. Baba’nın "insan seviyesinde" kalmaktan yakınması, mürşitliğin kolaylığından ve kendi yalnızlığından bahsetmesi Aziz'in zihnini açmaya devam eder.

 

Okul çıkışı, babasının evde olmadığı bir saatte özlemle eve koşan Aziz, kapıyı açan annesine sarılır, günlerce biriken gözyaşlarını döker. Ancak annesi taşa dönmüş gibi ne bir kelime eder ne de yüzüne bakar.

Aziz, 'Anne, en sevmediğim şey şu susma adeti, n'olur bir şey de, sen tutmazdın, yapmazdın, yoksa yoksa sen de mi dilsiz orucuna başladın?' Annesi cevap vermeden öyle duruyordu.

 

Üst kata çıktığında odasının darmadağın edildiğini, yatağının kaldırılıp yerinin değiştirildiğini, abisi Adem'in odasını kendi zevkine göre düzenlediğini görünce evden tamamen dışlandığını, bu yuvada artık bir "hayalet" haline geldiğini fark eder.

Annesinin mutfakta kaynayan bomboş tencerenin başında sessizce durması karşısında çıldıran Aziz, içindeki o cinnet benzeri öfkeyle tencereye vurur; ancak annesinden yine hiçbir tepki alamaz. Evin o dilsiz ve sinsi sükûneti, onu tekrar Baba'nın evine ve tekkenin sığınağına iter.

 

Aziz, evdeki dilsizlikten ve babasının şiddetinden kaçıp tekrar Baba'nın yanına döndüğünde şefkatle karşılanır. Baba, ona “Metaxa” adlı amber rengi içkiden ikram ederken ilk damlayı “haram” diyerek dışarı attırır.

 

Baba, Aziz'e dış dünyadaki ezilmelerden korunmak için “kaale almama” ve “kendinden eksiltmeme” dersleri verir; sokaktaki her türlü zorbalığa karşı ruhu hermetik bir mühürle kapatmanın yollarını öğretir.

 

Aziz, kendisiyle dertleşmek isteyen Türkçe hocası Nazif Bey’in evine gider.

Nazif Bey; gençlik hayallerinin, okuduğu kitapların, ideallerinin ve Anadolu'da öğretmenlik yapma coşkusunun nasıl buharlaştığını, geriye sadece derin bir kibir, yetersizlik ve "hiçleşme" duygusunun kaldığını acı bir dille itiraf eder.

Benim beklediğim en mutlu sözde baharım meğer çoktan bitmiş, gelecek zannettiğim geçip gidenmiş, olacak zannettiklerim olanlarmış. Şimdi bir aydır sana ne sunacağımı düşünürken her yeri boş gördüm, kusura bakma.

 

Aziz, babasının gazabından kaçıp sığındığı çatıda karlar altında geçirdiği bir buçuk saati hatırlar. O an zihninden geçen her şeyin sanki havada ve anında gerçeğe dönüştüğü, zamanın durduğu o büyüleyici an, onun hayatındaki nadir “tam olma” ve “seyir” hallerinden biridir. Ancak her seferinde bu rüyadan kendi korkusuyla uyanmak zorunda kalmıştır.

 

Okulda, muavinin odasında uğradığı fiziksel şiddetle saçlarının ortasından "tren yolu" şeklinde kazınması ve favorilerinin yolunması Aziz'i tam bir perişanlığa sürükler. Ancak bu mutlak yıkım anı, beklenmedik bir şekilde onu dış dünyanın tüm yargılarından ve korkularından azat eder; artık kaybedecek bir şeyi kalmamıştır.

 

Baba, akşamları Aziz'e dışarıdan gelen her türlü darbeye, söze ve kötü bakışa karşı ruhu kapatma dersleri verir. Dış dünyayla araya “hermetik bir mühür” çekerek, içindeki o sessizliği korumanın en büyük servet olduğunu öğretir. Aziz, bu koza benzeri iç sükûnette yavaş yavaş pişer ve kendi ağırlığını taşımaya başlar.

İçinin sessizliği senin servetindir, onu kaybetme de neyi kaybedersen kaybet, zaten başka kayıp da yoktur.

 

Aylar sonra, kulağı küpeli, kulakları ve kaşları gölgelenmiş, şık takım elbisesiyle Aziz; Hasan Efendi ve yaşlı boz ayı ile birlikte şehrin merkezine, çarşıya iner.

İnsanların bakışları, laf atmaları ve taşlamaları artık ona ilişmez. Aziz, dışarıdaki gürültüyü ve uğultuyu tamamen susturmuş, içindeki o derin ve sarsılmaz sessizlikle çarşının ortasından bir heykel gibi, her şeye razı ve hür bir şekilde geçip gider.

 

On beş kişinin katıldığı, dört saat süren kalabalık bir akşam yemeğinin ardından Baba, Aziz ile baş başa kalır.

Eski günlerin semaverini konuşturur; insanlardan beklediği şevki ve coşkuyu bulamayınca içindeki o coşkuyu nasıl "hadım edip" boynuna hurma yağında astığını, kimseye bir şey söylememeyi nasıl arzuladığını anlatır.

Hani deyip dururlar ya hep, 'Allah'ın sopası yok,' diye. İşte dünyanın sayılı büyük yalanlarından biridir bu. Allah'ın milyarlarca sopası vardır... İnsan olan ve öyle kalayım isteyen sopayı da yememek için, tabii bu beşer denen Allah'ın sopalarından muhafaza olmak için sözünü uluorta söylememeye... mecburdur.

 

Aziz, artık kendi kafa sesiyle konuşmayı, sorular sorup kendi içinde muhakemeler yapmayı öğrenmiş; dışarıdaki gürültülü dünyadan sıyrılarak yavaş yavaş kendi "irfan cevherini" aramaya başlamıştır.

Şimdi korkusu yoktu, en önemlisi kendine duyduğu korku çok azalmıştı. İncitilmekten eskisi gibi korkmuyordu, üstüne bir zarf geçmişti sanki.

 

İnsanın beklediği paralar, rüyalar ve mucizeler ancak cebinin alacağı kadardır.

Rüya vahyin 46'da biridir, o da peygamber için... O yüzden en iyisi kendi rüyanı görüp kendine anlatmak ve rüyanın gerçeğine doya doya, kana kana ağlamaktır oğlum. Rüyanı yorumlamak istersen kendine bak, hayatını görmek istersen kendine bak...

 

Kışın gelir evdeki işler ağırlaşır; ineklerin bakımı, odunlar, turşular, yorgan teyelleri derken Aziz'in omuzundaki yük artar.

 

Nazif Bey, Baba’nın karşısında var olabilmek ve hayatın o sığ bataklığından kurtulmak için bir çıkış aramaktadır.

Baba, Nazif Bey’i büyük bir nezaketle karşılar ve insanın bu dünyada "kaybolmaya and içmesi", görünürdeki o yalancı şöhretlerden ve aşikârlık yarışından vazgeçmesi gerektiği üzerine derin bir sohbet açar. Nazif Bey, kendi dürüstlük listelerinin, okuduğu kitapların ve kibirli hayallerinin altındaki o büyük hiçliği ve riyakârlığı derinden hisseder.

Hayırlı kabir kaybolandır.

Nazif Bey, kendi hayatının o paslı, ne istediğini bilmez ve sürekli birilerine özenen sefil yapısını "kazaen doğmuş" olmakla açıklar; artık hiçbir şeyden mesul olmadığını, kazaya kurban gittiğini haykırarak meclisi terk eder.

 

İçindeki o dinmeyen öfke ve kıskançlıkla ne yapacağını bilemeyen Nazif, sonunda Aziz’in evine giderek babasına onun tekke hayatını, konyak içtiğini ve evden kopuşunu ifşa eder. Bu hamlesiyle hem Aziz’in ailesindeki son köprüleri tamamen yakar hem de kendi zavallılığını gözler önüne serer.

 

Aziz, evdeki tüm ağır işleri sükûnetle hallederken ruhsal olarak da bambaşka bir boyuta evrilmektedir. Yürüyüşlerindeki ayak sesini, karların hışırtısını, rüzgârın tınısını ve eşyaların sürtünmesini en çıplak haliyle duymaya başlayan Aziz, adeta "işiten ve duyan" bir canlıya, ince bir enstrümana dönüşmüştür.

Çok az ses çıkararak yürümeye ve o az sesi duymaya çalışıyordu çoğu zaman. Ses inceldikçe dikkati artıyor, arkada başka seslere de kulak verebiliyor, sanki onlar da ona yönelebiliyorlardı.

 

Aziz, Baba'nın yanında geçirdiği iki yılın ardından sıradan bir lise öğrencisinden, dış dünyanın gürültüsünü susturmuş, her bir nefesi ve sesi en ince ayrıntısına kadar duyan "işiten" bir varlığa dönüşmüştür.

 

Baba ona, ibadetin veya ezberlenen bilgilerin ötesine geçerek, insan olmanın asıl gayesinin "idrak olmak" ve nefesi Allah'ın nefesinden almak olduğunu öğretir. Aziz, kendi içindeki o çok sesli ve çelişkili kalabalıkla (beşerî yönüyle) mücadele etmeyi öğrenmektedir.

İnsan idrak olabilirse bir şey olmanın kıyısında seyre durabilir. İnsan kaderinden daha güçlüdür... Sen, her şey bittiğinde, her şey elendiğinde kalacak olan olmalısın.

 

Aziz'in iç sesini güçlendirmek ve dış dünyanın gürültüsüne karşı sağırlaşmasını sağlamak için Baba, kulaklarının üstüne yassı taşlar bağlar. Bu ağır ve sızılı yükle yaşamaya başlayan Aziz, etraftakilerin seslerini duyamaz hale gelirken; görme duyusu inanılmaz bir keskinlik kazanır. Yağmurun damlalarındaki hayatı, toprağın suyu çekişini ve doğanın sessiz dilini doğrudan temaşa etmeye başlar.

 

Aziz, kulaklarındaki ağır taşlarla ve içindeki sükûnetle Sarılık Tekkesi’ne gider; Hasan Efendi’nin yardımıyla, yıllardır paslı ve kanlı bir esaretle yaşayan yaşlı ayının burnundaki halkayı kesip çıkarır.

Baba, bu eylemi Aziz’in hayatındaki ilk “gerçek umut” olarak nitelendirir. Halkanın üzerine düşen kan ve pası silmeden, vernikleyerek gümüş bir zincirle Aziz’in boynuna astırır. Bu halka, dünyanın acısına ve ıstırabına sahip çıkmanın, onu temizleyip inkar etmemenin sembolüdür.

Git halkayı sakın yıkamadan, üstünden ıstırabı silmeden sabitle, ıstıraba, hele kana muhakkak sahip çık, yoksa hiçbir kan sana helal olmaz, sahip çıktıkların seni onun çektiğinden azat eder hem. Silersen aynısını yaşarsın, neyi silersen, anladın mı, silen baştan yaşar.

 

Sokakta bak tek başına yürüyen, hala da bir büyük veya birisi gene de görür diye avucunun içinde sigarasını saklayan o zayıf, kederli yarı ölü adamların o dumanı içlerine çekişlerine bir bak. Onu onun elinden alamazsın.

Şu avucun içinde saklanan, derin içe çekilen sigara var ya, işte o o adamın yapamadığı her şeydir. Gidemediği her yer onunla ciğerinin en ucuna gider, olamadığı erkek onunla bari ölsün diye kurutulur.

 

Nazif Bey, Baba’nın onu görmezden gelmesine ve kendi içindeki o pis, kıskanç ve ahlaksız ruh haline karşı duyduğu öfkeyle kıvranmaktadır. Asıl acısı, ermişlerin hikâyelerindeki gibi “sarhoşken bile şefkatle kucaklanan” o masum günahkâr olamayışıdır; o, sadece kendi hırsının ve çelişkilerinin bataklığında boğulan bir adamdır.

Herkes yalan söylemenin bir usturubunu bulmuş Aziz, iyi görünmenin de, ben bulamadım, o yüzden öfkeliyim, üstelik bunların yalan olduğunu da bile bile, göre göre imreniyorum, benim de olsa diyorum.

 

Ahıra giren Aziz, Nazif Bey’i sekide hareketsiz, morarmış ve elleri boğazında yatar halde ölü bulur. Olay yerine gelen polisler inceleme yaparken, Baba yine o olağan, sükûnetli ve olayları küçümseyen tavrını korur; bu durumu “yaşamayı beceremeyen birinin kazara kendi hakkından gelmesi” olarak değerlendirir.

 

Karakola götürülen Aziz, komiserin sorgusu sırasında derin bir uyuşma ve panik yaşar. Komiserin üzerine gitmesi karşısında Aziz, ruhsal olarak kendini tamamen sarılmış, kollarının ve ellerinin bir kundak gibi bedenine yapıştığı, hareket edemez hale geldiği bir "mumyalanma" hissine kapılır.

Geceyi karakolda geçiren Aziz, taş sertliğindeki kanepede ve buz kesen odada hareketsiz, adeta bin yıllık bir ölü gibi oturarak sabahsız bir gece geçirir.

 

Baba, Hacer Bacı’nın şalını sırtına atıp karakola gelir; komiserin Aziz’i ailesine ya da başka bir tarikata (Uşşakilere) verme çabalarına karşı şiddetle direnir. Komiser, Aziz’i “sıradan, okulda zeki ama yönlendirilen sıradan bir çocuk” olarak görürken; Baba, onun “merkezi olan, yukarı ile bağlantı kurmaya müsait bir ruh embriyosu” olduğunu savunur.

 

Aziz, Baba’nın karakoldaki o harlı ve öfkeli müdahalesine rağmen komiserin ısrarı ve babasının onayıyla Halveti-Uşşaki dergâhının şeyhi Kemaleddin Efendi’ye teslim edilir.

Dergâhta Rıza adında bir genç tarafından karşılanan Aziz; üzerine giydirilen uzun fanilalar, yelek ve takkeyle dış dünya ile bağını koparan yeni bir kimliğe bürünür. Kulaklığındaki mengüşü çıkarıp cebine atar.

 

Aziz’in günleri sabah namazından gece teheccüdüne kadar aralıksız okunan evratlar, zikirler ve ibadetlerle doludur. Zihni, başka şeyler düşünmekten korktuğu için sürekli dua ve ezberle meşgul edilir.

 

Yaz aylarından itibaren büyük binanın mutfağına ve hizmetine verilen Aziz; turşu yapmaktan kilim tamirine kadar çeşitli işlerle oyalanır.

 

Aziz, yalnız kaldığı anlarda etrafındaki herkesi ve geçmişte tanıdığı insanları zihnindeki teraziye koyup tartar. İnsanın ne kadar hileli, eksik ve riyakar olduğunu düşünürken; Baba’nın o hiçbir şeyden sinmeyen, mağrur ve dik duruşunu özlemle anar. Baba'nın Veysi Dede ile olan “ikinci halkanın pervanesi olmak” üzerine felsefesini hatırlar.

 

Aziz, dergâhta ibadetler, virdler ve evratlarla dolu günlerinde zihnini sürekli meşgul ederek kendi içindeki fırtınalardan kaçmaya çalışır. İnsanın kendi kendini yenemeyeceğini, bilginin ve çilenin asıl mahiyetini sorgular.

Kasapta, kumaşçıda halkın efendiye gösterdiği hürmeti ve kendisine yönelen “Maşallah” seslerini duyar. Kalabalığın arasında ana ve babasını uzaktan görür; onlara karşı artık bir öfke veya hınç değil, derin bir özgürlük ve bağsızlık hisseder. Onları ve kendini ilk defa bir “temaşa” nesnesi olarak sükûnetle izler.

Ana babasına tekrar baktığında kendini müstakil, gökten ağmışçasına serazat, hür ve bağsız buldu. Kendini bir ana babadan gayri oluşuna, mahzun buluşuna tebessüm eder buldu.

 

Eylül sonunda Kemaleddin Efendi, Aziz’in içindeki cezbeyi boşa harcamaması için onu İspir tarafındaki dağlık, ücra bir köy olan Ayçukuru’na, altı aylık bir kış uzletine gönderir.

Yanında erzak çuvalları, kitapları ve seccadesiyle köyün tepesindeki virane, eski bir köy evine yerleştirilir. Evin karanlığı, farelerin cirit attığı mutfağı ve dağın başındaki o mutlak ıssızlık Aziz’i derin bir korku ve dehşete düşürür.

Gecenin karanlığında, mum ışığında yapayalnız kalan Aziz, aşağılardaki cılız ışıklı evlerden birine giderek yaşlı bir kadının kapısını çalar.

Kadın, erkeksiz geçirdiği kırk yıllık düzenini bozmamak için onu evine almaz.

Ağla oğlum ağla, zaten seni buraya bol bol ağlayasın diye göndermişler, insan yalnızken güzel ağlar.

Zamanla köy imamının yönlendirmesiyle dereden kil toplayarak evi, çamaşırlarını ve eşyalarını temizleyen Aziz; yanına sığınan sarı boz bir köpekle (arkadaşıyla) hayata tutunmaya başlar.

Sobayı ve mutfak ocağını çalışır hale getiren Aziz, kendi elleriyle sıcak yemek (nohut ve kavurma) pişirir, yufka ekmek yapmayı öğrenir.

Ruhundaki o devasa krizler, yerini toprağa ve hayatta kalma çabasına bırakmıştır.

Ne olacak ki, işte hayatımı kurdum, bu da benim hayatım, evim, kapım var, sarı köpek hep yanımda, elimden iş geliyor, ben de böyle yaşarım, bahar nasıl olsa gelir, yaz da...

 

Aziz, dağ başındaki o sessiz hayatta huzur bulunca, insanın en iyi niyetlisinin bile aniden nasıl bozulabileceğini, övgüye veya gücenmeye ne kadar açık olduğunu düşünür.

 

Kışın şiddetlenip kar boyu aştığında Aziz, içeride geçirdiği panik ve boğulma krizlerini (delirmenin eşiğine geldiği anları) artık tanımaya, onların sürelerini ve iniş çıkışlarını ezberlemeye başlar.

 

Aziz, Ayçukuru Köyü'ndeki çetin kış şartlarında sürdürdüğü o sessiz, yalıtılmış uzlet hayatından bir anda gelen bir yıldırım telgrafla sarsılır. Köy imamının getirdiği 19 Şubat tarihli bu telgraf, onun dağ başındaki yarı meczup halvetini yarıda keserek aceleyle Erzurum merkeze ve zahireci Osman’a dönmesini emretmektedir.

Başın sağ olsun oğlum, üç gün cenaze beklediği nerde görülmüş...

Aziz, şok ve uyuşukluk içinde kimin öldüğünü, neden çağrıldığını tam olarak idrak edemezken; esnafın arasında sandalyeye yığılır. Akşam karanlığında bir kamyonetle apar topar Kemaleddin Efendi’nin dergâhına doğru yola çıkarılırken, zihni hem geçmişin hatıralarıyla hem de bu ani dönüşün getirdiği esrarengiz ve ağır sorularla meşguldür.

 

Kemaleddin Efendi, Aziz’e kömür/odun sobasından çıkan yangında ana babasının “dilsiz orucunu” bozmayarak, bağırıp imdat istemeden ateşi söndürmeye çalışırken karbonmonoksit gazından zehirlenerek öldüklerini ve ardından yandıklarını haber verir.

 

Efendi bu ölümü büyük bir teslimiyetle överek Aziz’e teselli vermeye çalışır.

Sen oğlum korkma, hiçbir şeyden korkma. Gördün ya baban anan korkmadı ne var yani ucunda ölüm var, başka ne olacak, ölüm ne ki, dünya ne ki, ne var ki, öyle güzel ki yer değiştirmek hem de böyle, ne güzel, korkma...

 

Aziz, kalbinde derin bir acıyla musallaya gelen tabutlara bakar ve “kül öksüzü” olarak ana babasını Asri Mezarlık’ta toprağa verir.

Tekkede bir süre kaldıktan sonra, Kemaleddin Efendi’nin yönlendirmesiyle abisi Adem’i Sinir Hastalıkları Hastanesi’nde ziyaret eder.

 

Tekkeden Sırrı Efendi ve Kemaleddin Efendi’nin yönlendirmesiyle, yarım kalan lise eğitimini dışarıdan bitirmek üzere haziran ayında merkez lisede imtihanlara girer. Sakalını kesip sivriltilmiş huysuzluklarından sıyrılarak sarı teksir kağıdına adını yazar ve yeni bir hayata doğru isteksizce adım atar.

 

Evin yıkıntısı arasında dolanırken, içerideki boşlukla ve artık geri getirilemeyecek olan geçmişin o "kül olmuș" gerçekliğiyle baş başa kalır.

 

Askerlik vakti gelip çatınca, Aziz şubeye giderek Tokat Piyade Acemi Birliği'ne sevk edilir.

Askerliğin ilk günlerinde yabancılık çekse de itaate yatkın yapısıyla kısa sürede uyum sağlar. Önce bir yüzbaşının, ardından bir albayın emir eri olur; kahve köpürtmek, bot fırçalamak ve isteneni kusursuzca vermek onun yeni “sığınağı” haline gelir.

 

Süresi azaldıkça içindeki o derin sıkıntı ve patlama arzusu yeniden nükseder; zaman zaman disiplinsizlik yapıp hapis yatarak ya da "delilik" maskesi takınarak o boğucu aynılıktan kaçmaya çalışır.

 

Albayın “Senin bir rahatsızlığın var herhalde” şeklindeki teşhisi karşısında dahi büyük bir öfke duyar; çünkü insanların ruh bütünlüğünden habersiz bir şekilde akıl ve sağlık üzerinden hüküm kesmelerine katlanamaz.

 

Terhis olup Erzurum’a dönen Aziz, önce Kemaleddin Efendi’yi ziyaret eder, ardından büyük bir özlemle Baba’nın evine koşar. Ancak ev tamamen boşaltılmış, eşyalar dağılmış, Baba ise her şeyi bırakıp Mersin taraflarına gitmiştir.

Bu yıkım karşısında Aziz’in içinde bir yerler kopar; ne gerektiği kadar ağlayabilir ne de bu büyük boşluğu anlamlandırabilir. İnsanın üzülme sınırının bile ne kadar kısa ve bodur olduğunu fark edip kendine yabancılaşır.

İnsan sınırı bu muydu? Üzülebilme sınırı, ağlama sınırı, durma sınırı, anlama sınırı, hissetme sınırı... Ne korkunç bir şeydi bu böyle! Hiçbir şeye hak ettiği kadar üzülemeyecek, ağlayamayacak, zaten anlayamayacak, hissedilenin istediği, aslında talep ettiği kadar hissedilemeyecek yaşamın kenarından ölümün ortasına inilecekti.

 

Hasan Efendi’nin yanına, Sarılık Tekkesi’ne sığınmaya çalışan Aziz, orada da aradığı o eski şefkati bulamaz. Hasan Efendi, Aziz’in geçmişteki kararsızlıklarını, “her yere girip çıkmasını” yüzüne vurarak onu içeri almaz, kapıdan geri çevirir.

 

Çarşıda başı dönerek yürürken, yaşlı bir adamın kendisine "Dilenmeyip çalışsana eşşoğlueşşek" demesiyle içindeki tüm birikmiş öfke patlar; adamın üzerine yürür, kavga çıkarır.

 

Kalabalığın arasında yardıma gelen zahireci Osman, Aziz’i kolundan tutup yatıştırır. O an Aziz, ne kadar hırpalanırsa hırpalansın, dünyada yine insanlarla ve ekmek kavgasıyla var olmak zorunda olduğunu hisseder. Kendine, Osman’a, yaşlı adama, yoldaki ata ve hatta tüm çürümüşlüğe karşı derin bir "acıma" ve merhamet duygusuyla hayatın o gri gerçeğine razı olur.

 

Zahireci Osman, Aziz’i dükkanında konuk edip çay ikram ederken aralarındaki hukuku tazeleyerek geçmişi ve bugünü masaya yatırır.

 

Aziz’in lise diploması ve tamamlanmış askerliği elindedir; Osman, onu İstanbul’daki yakını Nuhu’ya göndermeye karar verir ve telefonla iş/yer ayarlar. Aziz bu karara direnmez; hayatının yeni bir akışına kayıtsızca “peki” der.

 

Ayrılışından önceki son cuma gününde şehirde sela ve ezan sesleri yankılanırken, Aziz cami duvarının önünde yürüyen ihtişamlı, renkli bir horoz görür.

Horozun o mağrur duruşu ve kâinatı saran sesiyle birlikte Aziz, her şeyin ötesinde kendi varlığının çıplak gerçekliğini hisseder.

Dünya çepçevre bir horoz rengi, horoz tüyü, horoz ibiği ve horoz sesiydi. Kainat bir horoza halk edilmiş, bir horoz kainata eder biçilmişti de o kesildiği an işte kıyamet inecekti... 'Ama doğrusu şu ki yahu bir de ben varım, bir de bana bakın, asıl ben varım.'

… 

Şule Gürbüz - Kıyamet Emeklisi - İkinci Cilt - Özet / Notlar

Şule Gürbüz - Kıyamet Emeklisi - İkinci Cilt - Notlar

İletişim Yayınları, 2022

 

Aziz ve dayı önde, Nuhu arkada, akşamüstü Tevhidelerin Manisa'daki evlerinin kapısını çaldılar.

Nuhu, abartılı paltosu ve tavırlarıyla kapıda bir süre oyalanır; eve girdikten sonra da ev halkının şaşkın bakışları arasında kendine has üslubuyla dikkat çeker. Evin babası, ailelerin bir araya gelmesinden duyduğu tedirginlikle oldukça yabancı ve mesafeli bir duruş sergiler.

Ziyaret boyunca Nuhu, Ege insanının yapısı, coğrafyası, bekârlık, evlilik, İstanbul ve Erzurum kültürü üzerine ardı arkası kesilmeyen felsefi ve iğneleyici çıkışlar yapar.

Hiç kimseye bir şey karısı ya da kocası kadar kendiyle ilgili bir ayna tutamaz, bunlar hep keramet. Evet, bekarlık da zor ama sultana safa aynı zamanda. Zorluğu da safa, bolluğu bereketi de.

 

Tevhide’nin salona girmesiyle birlikte (makyajı, kırmızı elbisesi ve yürürken çıkardığı gıcırtılı terlikleri ile) havadaki gerginlik farklı bir boyuta taşınır. Kahveler içildikten sonra Nuhu, damat adayı Aziz’i öven ancak evliliğin ağırlığını da vurgulayan bir dille Tevhide'yi babasından ister. Evin babası düşünmek için süre ister ve taraflar otellerine döner.

 

İstanbul'a döndükten bir süre sonra Tevhide’nin babası, dayı aracılığıyla Aziz’e ulaşır. Nuhu’nun sıra dışı ve sarsıcı tavırlarından duydukları rahatsızlığı dile getirerek, Nuhu ile ahbaplığın kesilmesi şartıyla evliliğe "evet" diyeceklerini bildirirler. Aziz bu teklifi kabul eder.

Aziz, durumu Nuhu'ya açar. Nuhu bu durumdan pek rahatsız olmaz; insanların samimiyetsizliğinden ve sıradanlığından yakınarak Aziz'e evlenmesini söyler. Aziz ise içten içe yalnızlığın, tecrit halinin ve zihnindeki “ihtimalin” (sanatın, derinliğin, yalnızlığın getirdiği bereketin) kaybolup gideceğinden korkmaktadır; ancak çaresizlik içinde sıradanlaşmayı kabullenmeye doğru sürüklenir.

Nasıl iyi dost yanına yalnızken geliyor gizlice konuşuluyorsa başka bir tesir de yalnızken geliyor. Bir duvar var, o aşılıyor ve duvardan yanına atlayan oluyor. Bunu kaç kez yaşadım ve o tada ucunda ölüm olsa delirme olsa paha biçemem. Sonra insanın yalnızken duyduğu mahzunluk çok bereketli.

 

Aziz, Tevhide ile aile arasında nişanlandıktan sonra borç harç ev eşyaları (tüp, ocak, ikinci el çamaşır makinesi) alarak bir evlilik hazırlığına girer.

Üsküdar Evlendirme Dairesi’ndeki nikah töreninde Aziz, etraftakileri ve kendini tamamen bir yabancı gibi izler. Kalabalığın sıradanlığı ve sıkışmışlığı içinde derin bir boğulma ve ağlama hissine kapılır, basit bir kazığa bağlı bir hayvan gibi çaresiz hisseder.

 

Nikah akşamı yenen kısa ve ruhsuz yemeğin ardından eve girdiklerinde, Tevhide’nin durgun ve mesafeli tavrı Aziz’i tedirgin eder. Tevhide’nin her şeyin tam istediği gibi olduğunu söylemesi üzerine Aziz, kadının “İonyalıyım” çıkışıyla sarsılır; Nuhu’nun İonya kinayesini ciddiye alan Tevhide, antik bir testi gibi değişmez ve şekil almaz duruşunu belli eder.

Beklentilerinin ve biçimlendirme hayallerinin yıkıldığını gören Aziz, evden kaçarak gece yarısı Nuhu’nun kapısını çalar. Kızı geri vermek istediğini, bu evliliğin bir yanılgı olduğunu söyler.

Nuhu ben bu kızı geri vermek istiyorum, dokunmadan verirsem sorun da olmaz diye düşündüm şimdi yürürken, bana yardım et. Hamur falan değil bu, yoğrulacak şekil alacak bir şeyi yok. Toprakaltı bu. İnan ki öyle. Hamurunu İonyalılar yoğurmuş, pişirmiş.

Nuhu bu işten bu kadar kolay sıyrılamayacağını söyler.

Eş demek hemen, hemen eşit derecede birbirinin hakkından gelmiş kadına ve erkeğe seneler içinde verilen bir sıfat ve hüner çelengidir.

 

Aziz, Nuhu ile yaptığı yorucu sohbetin ardından pişmanlık ve utanç içinde evine döner. Tevhide ise yatakta uyanıkken bir “taze gelin,” bir “talihsiz genç kadın” gibi türlü rolleri dener ancak hiçbirinden tatmin olmaz; mutsuzluğunun ve boşluk hissinin temelinde Aziz’in beklediği gibi bir koca olmayışı yattığını fark eder.

 

Hayat anlatılınca aniden akmayı bırakıp kurur gibi duruyordu. Hayatın akmaya devam ettiği anlatış, onunla tevhit edilebildiği andı sadece.

 

Sabah uyanan Aziz, Tevhide’ye yaklaşmaya ve onu dışarı çıkmaya davet ederek normalleşmeye çalışır. Ancak Tevhide’nin evlilik düzenine ve Aziz’in umursamaz tavırlarına olan öfkesi patlak verir; Aziz ise bu kez evden kaçmak yerine salonda kalıp dış dünyadan yalıtılmaya, kendisini hikayelerin dışına koymaya çalışır.

 

Aziz işe döndüğünde, dairedeki yaşlı meslektaşı Necati Amca’nın evliliğin dik başlı erkekleri yola getirdiği yönündeki alaylı ve geleneksel övgüleriyle karşılaşır.

 

Birkaç gün sonra Tevhide, mevcut evi küçük bulduğunu ve bahçeli müstakil evler aradığını söyler. Birlikte çıktıkları mahalle gezisinde Tevhide’nin her gördüğü evi satın alma hevesi, Aziz’i hayata ve insanlara karşı derin bir yabancılaşmaya ve öfkeye sürükler.

 

Nuhu ve Aziz, Vakıflar Dairesi'ne giderek eski müdür Ali Bey'i ziyaret ederler. Nuhu, Ali Bey'in sade, iradeli ve kendi halinde yapısını öven, bir yandan da hayata dair felsefi eleştiriler savuran uzun bir konuşma yapar.

Nuhu lafı, Aziz’in evliliğine ve Tevhide’nin müstakil ev isteğine getirerek Ali Bey’den yardım ister. Ali Bey, Aziz’in oturduğu eve yakın, eski ama müstakil sayılabilecek 30 numaralı bir evin anahtarını onlara 49 yıllığına kiralama teklifiyle uzatır.

Aziz ve Nuhu ertesi gün evi incelemeye giderler. Aziz, binanın çatısındaki açık teras/balkona çıktığında karşılaştığı manzara karşısında derin bir içsel huzur ve hıçkırıkla karışık bir ağlama yaşar; burayı dünyaya karşı sığınabileceği bir “dam” olarak benimser.

Aziz, Tevhide'nin evi beğenmeyeceğini önceden kabullenerek kontratı yapar ve tanıdık ustalarla evi onarmaya başlar. Bu süreçte Tevhide’yi yavaşça yalnızlaştırarak ve onun beklentilerinden sıyrılarak kendi iç dengesini korumaya çalışır.

Ömrün beğendirmeye çalışarak geçer, bak artık geçmeyecek yani ömrün sana kalacak aferin.

 

İki ayın sonunda cumartesi günü yeni eve taşınırlar.

 

Aziz ve Tevhide yeni müstakil eve taşınmışlardır ancak alt ve üst katın bölünmüşlüğü, dar mutfak, eşyaların uyumsuzluğu ve avlunun rutubetli havası evde gerçek bir yerleşme duygusu yaratmaz.

 

Aziz iş yerinde silik, alttan alan "gri bir elbise" giyerek dikkat çekmemeye çalışır. Günlük hayatını sürdürürken kendini kalabalıkların "orta yerinde" değil, her şeyin "kenarında" ve tenhada konumlandırır; zihni sürekli iç dünyasında, Baba’dan kalan hatıralar ve suskunluk felsefesiyle meşguldür.

 

Nuhu’nun Hikayesi

Nuhu, Aziz ile olan yürüyüşlerinde sığınak bildiği evine çekilip kendi iç sesini büyüten, kadınlardan ve yabancılardan çekinen bir portre çizer.

 

(Nuhu Hititoloji mezunudur) Nuhu, İstanbul Üniversitesi’ndeki altı yıllık yorucu maratonunda okuduğu her şeyle dünyası değişen, bir gün sevdiğini ertesi gün yeren, estetik ve düşünce dünyasında sürekli bir “hız” ve “acele” içinde çırpınan bir gençtir.

 

Laleli’den Sultanahmet’e yürürken kendini Firuzağa Camii'nde bulur. Beş yüzlük bir zikir tespihini çekerken camideki diğer adamlar tarafından “genç abit” olarak fark edilip süzülmesi, Nuhu’ya hayatında ilk defa dışarıdan beğenilen estetik ve zarif bir rol kazandırır.

 

Bodrum ve Fethiye kıyılarında geçirdiği yalnızlık, mide bulantıları ve içsel sarsıntılar neticesinde Nuhu, büyük zannedilen insanların aslında küçük hakikatlere tutunan taklitçiler olduğunu öğrenir.

İnsan kendisi kıble olmadan kıbleye dönemiyordu. İbre kendisi olmalıydı, o olunca da kıble kalkıyordu zaten. Yoksa her budala doğru insan, doğru iş, doğru eş, doğru yer arıyordu, buna da arayış diyordu.

 

Nuhu, hayatta bir yer işgal etmeyi, damat, baba veya başarılı bir adam olmayı reddeder. En büyük hayali, meyve gibi başkaları tarafından toplanmak yerine, ağaçta sapına kadar direnen ve kimsenin koparamadığı bir meyve gibi “olmamaya dayanmak”tır.

 

Okulu sürünerek bitiren Nuhu, daha önce tesbih çekerken izlendiği yaşlı adamlara (Şeref ve Sefer) Firuzağa Camii avlusunda tekrar rastlar. Onların peşinden Küçükayasofya’daki eski bir cilthaneye (atölyeye) misafir olur.

Şeref ve Sefer, Nuhu’nun edebi dili, süslü kederleri ve kendini başkalarına "yutturma" çabalarını keskin bir sezgiyle çözerler. Onun bu entelektüel kibirli halini ve dert arayışını yumuşak ama sarsıcı bir dille eleştirerek onu maskelerinden sıyırmaya çalışırlar.

Derdiyle etkilemeye çalışan elbet dertli değildir, olsa olsa hastadır, hatta hastalık bulaştırmaya çalışıyordur. Namuslu insan kederli olabilir... ama mutsuz, meyus olamaz. O, ahlaksızlık ve namussuzluktan gelen bir haldir.

 

Nuhu, süslü cümlelerin arkasındaki sakat benliğini, hakiki bir sadeliğe ulaşma arzusunu ve gerçekte kim olduğunu bilmediğini itiraf etmek zorunda kalır.

Atölyeden ayrıldıktan sonra sahil boyunca yürüyen Nuhu, Yenikapı’da ilk defa bir cesaret göstererek sandala binen iki gence katılır. Hayatın ne kadar sıradan, amiyane ve olağan akıp gittiğini, ölümün veya sıkıntının dahi bir yaprağın düşüşü kadar banal olabileceğini idrak eder.

 

Liseden sonra uğruna günlerce hayaller kurduğu Hukuk Fakültesi kapısının yüzüne kapanmasıyla darmadağın olur.

Sirkeci ve Eminönü sahillerinde dolanırken, mavnacılara yük taşımada yardım ederken bedensel bir haz ve eziyet arzusuyla dolar. İş bittiğinde mavnacı onu izbe bir lokantaya götürür; Nuhu hayatında ilk defa bira içer, patates ve tavuk yiyerek başka tür bir sarsıntıyla tanışır.

Üniversite kalemindeki yönlendirmeyle Hititoloji bölümüne yazılır. Kendini bu “herkese göre olmayan” marjinal ve dar kadrolu bölümde bulduğunda, içindeki o kibirli pelerin ve asası yine sırtına iner.

'Ben' demeyi kesintisiz sürdürebilmek için, 'Sen' diyeceği birini arıyordu.

 

1970 yılında Vakıflar Müdürlüğü'nde memuriyete başlayan Nuhu, Beyoğlu'na yerleşir. Hayatındaki en büyük dönüm noktası olan, kendisine derin bir sığınak ve rehber olan ehl-i tarik Fahrettin Bey ile tanışır. Onunla geçirdiği on yılın ardından Fahrettin Bey’in ölümüyle yıkılsa da, çevresindekilerin onu Fahrettin Bey’in “devamı” olarak görmesiyle kırk yaşından sonra yeni bir kimliğe bürünür.

Her şey azala azala bugüne gelmiş damlaya damlaya da bitecektir. Bilgi de duyuş da duyuruş da sonrakine akabildiği kadardır...

 

Aziz, iş yerinde evdeki hayalatından kaçmak için memuriyeti ve evrak dolaplarıyla uğraşmayı bir "gizlenme vesilesi" sayar. Çevresindeki meslektaşlarının her gün aynı cümleleri, aynı mimiklerle kurduğu "öldürücü sabitliği" fark ettikçe delirme noktasına gelir ve omuzlarındaki ölüler yükünü hafifletmek için kapı eşiğinde gizlice Fatiha okumaya başlar.

 

Tevhide evliliğinin başından beri kocasından bir "hayat" ve anlam talep eder; ancak Aziz insanların ne istediğini anlamaktan uzaktır. Birkaç ay sonra Tevhide’nin hamile kalmasıyla Aziz derin bir nefes alır; Zeynep Kamil'de doğan oğullarına "Adil" adını verirler. Adil’in doğumu evdeki kasveti dağıtır, Aziz oğluyla huzur bulur.

 

Manisa’dan gelen kayınvalidesi Nuriye Hanım, Tevhide’nin aksine Aziz’in geçmişine ve anlattığı felsefi/eski hikayelere hayranlıkla bağlanır. Aziz ile kayınvalidesi arasında kurulan bu derin bağ, Tevhide’yi rahatsız eder ve kıskançlığa sürükler.

 

Tevhide’nin hikayesi

Tevhide, çocukluğundan beri sevgi yerine bir "boşluk" ve suçluluk duygusuyla büyütülmüştür. Annesi Tevhide’nin kıyafetlerini (gençlik heveslerini) makasla doğramıştır.

Gece o uyurken anası bütün kıyafetlerini birden beşe makasla ince ince şeritler halinde kesmişti. Dolabına, yatağın altındaki plastik sepete baktı, hepsi boştu. Tamamı karşısındaki kümedeydi. Renkli tümseğin çok da güzel bir görünümü olduğunu o hal içinde bile fark ediyordu Tevhide.

 

Tevhide İstanbul’a taşınmış, bir anne olmuş, evini kurmuştur ancak aradığı o hayran olunacak kadife hayatı bir türlü bulamamıştır. Yirmili yaşlarında güzelliğinin, bacaklarının ışıltısının kimseler görmeden sönüp gitmesine, öğle güneşinin mutfaktaki sıcağına ve takvim yapraklarının (12 Mayıs 1989 Cuma) akıp gidişine sessizce dertlenmektedir.

 

Tevhide kurduğu hayallerin sonunun hep aynı sıkıcılığa (ev kadınlığına, hımbıllığa veya sıradanlığa) çıkmasından ötürü hayallerini yarıda bırakmayı öğrenmiştir. Evliliğin ve komşulukların aslında birer gizli muharebe meydanı olduğunu anlar.

 

Adil iki yaşına geldiğinde Tevhide bir kız bebek dünyaya getirir. Bebeğin adını "Alev" koymak ister; Aziz ise bu ismi hafifmeşrep ve pavyon ismi gibi bularak şiddetle karşı çıkar. Günlerce süren tartışmalar ve isimsiz gezdirme seanslarının ardından Tevhide'nin dediği olur ve çocuk nüfusa Alev olarak kaydedilir.

 

Evdeki yabancılıktan ve Tevhide’nin bitmek bilmeyen beklentilerinden bunalan Aziz, sığınağı olan evin çatısına (damına) bir sandalye ve koltuk atarak akşamlarını orada geçirmeye başlar. Kendi iç dünyasıyla ve Baba’nın hatırasıyla baş başa kaldığı bu soyutlanma alanı, onun hayatta tutunduğu tek dal haline gelir.

 

Kırk yaşından sonra Fahrettin Bey’in ölümüyle onun yerini alan, çevresindekilerin hürmetiyle "Hoca" konumuna yükselen Nuhu; dergilerde, gazetelerde yazılar yazan, malumatını "değme" kelimeleriyle süsleyen, insanın ve medeniyetin kofluğunu idrak etmiş yaşlı bir entelektüele dönüşür.

 

Yaşı elliyi deviren Nuhu, geçmişin acılarını, Hayat dergisinin nostaljik ve yabancı imajlarını, ulaşılamayan tatilleri bir kenara bırakarak kendine muhkem bir iç "tekke" kurmuştur.

 

Aziz’in zihni, geçmişte tanıdığı Kemaleddin Efendi’nin sade, gösterişten uzak, Hakikati tabiatın ve anın içinde arayan duruşuyla doludur. O, şekilsel din ve şekilci tefsir peşinde koşanların aksine, Tanrı'yı ve vahdeti kendi iç sızıntısında aramaktadır.

1995 senesinde, 35 yaşında, iki çocuk (Adil ve Alev) babası olan Aziz; zamanın akışını, pırasanın ve şeftalinin ömrünü izler gibi pörsüyen anları sükunetle seyreder. Dünyanın mucizelerini (istese bir anda Manisa'ya gitme kudretini) bilmekle birlikte, bunları istemeyi değil, "kör noktada" sabırla ve sessizce var olabilmeyi gerçek bir maharet saymaktadır.

Zamana tahammül etmesi gerekiyordu. Umması ama beklememesi gerekiyordu.

Otuz beş yaşının getirdiği ani nefessizlik, tıkanma ve keder nöbetleriyle sabaha karşı uyanan Aziz, evde duramayarak yine damın yolunu tutar.

 

İş yerinde daktilograf olarak işe başlayan Neşe Hanım’ın kendisine yönelttiği ilgi ve bakışlar, Aziz’in yıllar içinde büyük bir emekle ördüğü o sükunet kalesini ve "akort tutmuş" yüzünü bir anda darmadağın eder. Şımaran benliği yeniden başını kaldırır; Aziz kısa süreliğine de olsa bu ucuz rağbetin ve beğenilme arzusunun tuzağına düşer. O akort tutmuş yüzü bir anda bozulur, eski tedirgin haline geri döner.

 

Aziz; dik durmanın, insan olmanın kuralına aykırı olduğunu, rüku edenlerin aslında dertten beli bükülmüş, eğilmiş olanlar olduğunu idrak eder.

Dünyada asıl kazananların derinlik ve çile peşinde koşanlar değil, hiçbir şeyi sorgulamayan, hayatın orta yerinde bir midye gibi sessizce oturan o "orta ümmet" (sıradan insanlar) olduğunu acı bir tebessümle görür. Hayatın sirayet ettiği o sessizlik ve sır düzleminde, Aziz nihayet kendi köksüzlüğünü ve kalabalık benliklerini bir çömlekçinin testisi gibi sükûnetle sarmalamaya çalışır.

 

Aziz ile Tevhide’nin ilişkisi baştan sona bir çatışma halidir. Aziz bu baskı altında tükenir; ev onun için bir "mihnethane"ye dönüşmüştür. İçindeki öfke, acıma ve hiddet mekanizmaları arasında gidip gelen Aziz, intihar düşünceleriyle boğuşurken işitmeyecek ve görmeyecek bir hal bulmaya çalışır.

Ev onun için oldubitti bir mihnethaneydi. Ana babasının evinde de öyleydi işte şimdi kendi evinde de. İnsan bir evi olsun diye evleniyor sonra o evde bir odası, bir köşesi bile olmuyordu ne tuhaf.

 

İçindeki boğulma hissi ve "yanma, divane olma" isteğiyle ne yapacağını bilemeyen Aziz, bir akşam Nuhu’nun kapısını çalar. Nuhu’nun karşısında, zamanın celladından ve dünyaya geldiğine utandığından yakınarak ruhunun o karanlık tenhasını döker.

 

Nuhu, Aziz’in bu çırpınışını dinlerken kendi geçmişine —Fahreddin Bey’in vefatından sonra onun manevi yerine oturtuluşuna— ve insanlara dair acı bir muhasebeye dalar. İnsanların dertlerini başkalarına anlatarak aslında nasıl küçüldüklerini, dünyadaki "gerçek" sırrın ve makamın insanlara gösterilenlerden ibaret olmadığını, asıl hakikatin kul ile Rabbi arasında gizli kalması gerektiğini düşünür.

Hasılı daha çok konuşulur amma dert anlatılmaz.

 

Nuhu, Hz. İbrahim ve Samiri kıssası üzerinden dervişlerin ve Aziz’in Baba figürünü birer "put" haline getirdiğini, ömür boyu tek hakikat diye bir insana inanmanın putperestlik olduğunu söyler. Aziz ise bu eleştirilere kulak asmayarak içinde koptuğunu hissettiği o büyük hasretle, “Babam’ı, nefes Babam’ı özlüyorum” diyerek Erzurum’a yola çıkacağını açıklar.

 

Mart ayında bindiği otobüsle Erzurum’a doğru yola çıkan Aziz, yol boyunca zihninin o mor ve yeşil ışıklarla dolu sarmalında, hayatın ve ölümlülüğün katmanları arasında derin bir tefekküre dalar. Otogardan soğuk bir sabaha karşı merkeze yürürken, hayatın ve ahalinin o değişmez, "taş yüzlü" doğal haliyle yüzleşir.

Çarşıdaki insanların, dükkanların ve kurbanlıkların o ham, değişmez hakikati karşısında insanın ve çağın ne denli sığ bir muharebe içinde olduğunu idrak eder.

Yıllar sonra Sarılık Tekkesi’ne giden Aziz, ayının zincirinin bağlı olduğu kazığın ve çitlerin yerinde olmadığını görür. Tütüyor sandığı bacanın ise aslında canlı bir sobadan değil, sanki bir simge gibi oradan yükselen hayaletimsi bir dumandan ibaret olduğunu anlar; bıraktığı o kadim ve sıcak dünya yerinde artık sessiz bir yoklukla baş başadır.

Bu ıssız ve devredilmiş mekândan ayrılırken, içine inen o derin idrakle dumana üç kez selam verip yürümeye başlar.

 

Baba’nın evine ulaştığında içindeki yeisin zail olduğunu hisseder. İçindeki sahte benliklerden biri olan Kemal’e seslenerek çocukluk hatıralarını, doğmamış ruhların istilasını ve benliklerin kalabalığını zihninde tartar; evin kapısına uzanıp saatlerce taş üstünde yatarak acısını derinleştirir.

 

Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte yakındaki köylere giderek Hilmi Baba’yı sormaya başlar. Köylülerin o taş yüzlü aldırışsızlığı ve hiç kimsenin Baba’yı hatırlamaması karşısında insan doğasının sığlığı ve hafızasızlığıyla yüzleşir.

Nüfus müdürlüğünde yaptığı araştırmada, Hilmi Baba’nın on bir yıl önce vefat etmiş olduğunu öğrenir. Yağmur altında Baba’nın mezar taşını bulup gözyaşlarıyla yıkayan Aziz’in içinde yıllardır süren hiddet, öfke ve arayış yerini derin, kanatsız bir sükûnete ve nefesinin inceldiği yepyeni bir idrake bırakır. Aziz, Baba’nın mezarı başında geçirdiği gecenin ardından sabahın ilk ışıklarıyla birlikte sükûnete erer. Hayatın, ölümün ve "sözün" nasıl var olduğunu gördüğünü hissederek fukara bir kalple, hiçbir şeye ihtiyaç duymadan oradan ayrılır.

 

İstanbul’a döndüğünde ev halkına otelde soyulduğunu, her şeyinin çalındığını söyler.

Nuhu, bir bahar gününde Üsküdar’dan başlayıp Beykoz’a uzanan bir gezi teklif eder. Yolda Aziz’e, Baba’nın vefatından sonra kendisinin onun manevi yerini alabileceğini, ona kılavuzluk etmek istediğini söyler. Aziz ise bu teklifi nezaketle ve dostluk çerçevesinde karşılar, kalbinin asıl sahibine olan o saf bağlılığını içtenlikle korur.

 

İki kişi arasındakiler ya da en mahrem hakikatler gizlenmezse yok olur; açıklık sandığımız şey çoğu zaman başkalarının ellerinde hoyratça harcanır. Artık yapması gereken, içindekileri kimseye açmadan, sessizce korumaktır.

İnsanlar yani kahrolasıca beşer salak oğlu salak ahlaksız oğlu ahlaksızdır, onlara sehv-i nahivi yani ipucunu kendimiz veririz o da o ipi eline diline dolayıverir... Seni kıracak sözü kendi bulamıyormuş da seni konuşturarak senin ağzından kendini zemmedişini çalarak o ipi bürüyor.

 

Derdi, derdini anlattığı kimsenin aslında uzanamayacağı bir şeydi. Büyük dertler küçük adamlara anlatıldığı için hastalığa dönüyordu. İnsanlarla konuşurken fark ediyordu ki söylediğinin değil, onlara söylenmesinin ve söyleneceğin peşindeydiler.

 

Kızıyla baş başa uzun bir İstanbul turuna çıkar. Kanlıca’da çınar altında oturup üzümlü kek yerler, kağıtlara adlarını yazarlar; Alev bu nadir yakınlıkla adeta yeniden var olur. Eve döndüklerinde ise Tevhide’nin hıncı ve kıskançlığıyla karşılaşırlar.

 

Tevhide, kızı Alev’in içindeki o huzursuz ve arayış dolu ruhu bir "sanatkar" kumaşına yorarak onu yönlendirmek ister. Aziz ise zorla ve ısrarla sanatkar olunamayacağını, gerçek sanatın ve hikmetin hazır reçetelerle değil, çileyle ve içsel sancılarla var olabileceğini savunarak Tevhide’nin bu sığ hırsına karşı çıkar.

 

Yetişkin bir insan olmak için çabalamak kozasından çıkmak asla değil, kendinin olmayan ama en uygun gördüğü kabuklardan bir gardırop oluşturmaktı. Ömrünü fark edilmemeye harcayacaktı yani bir kat daha giyecekti üstüne.

 

Aziz, içinde büyüyen yalnızlık ve muhatapsızlık duygusunu yenebilmek adına, adeta bir deneme ve gözlem niyetiyle Nuhu'nun evine gidip ona "intisap" eder; elini tutarak ondan kendisine mürşit olmasını ister. Aziz hemen sonra bu bağlılığın sahici olmadığını fark eder; zihninde Nuhu ile gerçek bir "efendi-mürit" bağı kuramadığını, kalbinin hâlâ eski mürşidine (Baba'ya) bağlı kaldığını anlar. Dışarıdan beklenen her yardım veya mürşit aslında bir yanılsamadır; insanın aydınlığı ve cevheri dışarıdan alamayacağını, onu bizzat kendi içinde oluşturmak zorunda olduğunu anlar.

 

Alev, ortaokul/lise yıllarında çevresindekilerin sığ ve ahmak beğenilerinden kaçmak için kendi içine çekilir; resim kurslarında edindiği azıcık teknik bilgiyi bir "yetenek" ve tabiatın tebligatı gibi sunarak kendine entelektüel bir maske örer.

Alev, babasının ilgisini çekmek için resim üzerine dertli ve derin bir cümle kurar; Aziz bu söz karşısında coşarak kainatın, doğanın ve sanatın çilesini anlatan uzun bir mısra gibi derin bir izahat yapar. Ancak anın büyüsü geçince Alev’in bu durumu yapay bulup sıradanlaştırması, Aziz’in hevesini bir anda kırıp onu yine kendi içsel tenhasına döndürür.

 

Adil, evdeki sessizliği, içine kapanıklığı ve ana diliyle kuramadığı bağı İngiliz şarkıcı Rod Stewart’ın sesinde ve radyo kasetlerinde bulur.

 

Alev, babasının omuzlarına giydiği paltoyu ödünç alır gibi hazırladığı maskeli ve şık yüzüyle Nuhu Amca’yı ziyaret eder. Nuhu ile yaptığı sohbette, babasından alacağı ve seveceği olan şeylerin eksikliğinden, içindeki serserilikten bahseder.

 

Alev, Güzel Sanatlar Fakültesi yetenek sınavına girer, seramik bölümüne kabul edilir.

 

Lisan sevgisiyle İngiliz Filolojisi’ne giren Adil, Laleli’deki fakülte koridorlarında çevresindeki kalabalık ve "makbul yandaş" kalıplarına ayak uyduramamanın sıkışmışlığını yaşar. Kulağında walkmeni, içindeki o isyankar sığınakla dünyadan kaçmaya çalışır.

Üniversite yılları boyunca çevresindeki insanlara tutunmaya çalışırken kendini ve benliğini tamamen yitiren Adil, ağır bir ruhsal zehirlenme ve kopuş yaşayarak hastaneye kaldırılır. Üç aylık rehabilitasyonun ardından evine dönen Adil, odasında yine aynı yabancılık ve dilsiz acıyla baş başa kalır.

 

Komşu kadınların peşine takılıp Kadıköy’deki bir kiliseye giren Tevhide, papazın sakalları ve o yabancı ahenk karşısında hem ürker hem de içindeki o dinmeyen boşluğu bir anlığına doldurur; papazın elini öperken "çoluğum çocuğum babalarına benzemesin" diye dua eder.

 

Hastane sürecinden sonra evde içine kapanan Adil, arkadaşının telefondaki “Daha güzel günler göreceğiz” sözüyle içindeki son ümit kırıntısının da nasıl bir acıya dönüştüğünü hissederek gece yarısı evden dışarı, badem kokulu sokağa kaçar; yorgunluktan yola yığılıp kalır.

Nuhu, gece sokağa çıktığında yol ortasında baygın yatan Adil’i bulur; onu kucaklayıp evine taşır, gençlerin yardımıyla kendi evine yerleştirir.

 

Nuhu’nun ısrarıyla Haliç vapuruna binip Eyüp’e giden Adil ile Nuhu, kararan havada serin mezarlıkların, türbelerin ve duaların arasında uzun bir yürüyüş yaparlar. Adil, o kabirlerin ve Karyağdı Tekkesi’nin duvarları dibinde, arkadaşları tarafından anılmanın ve dünyadaki o sahte kalabalıkların çok uzağında, ruhuna inen derin bir uyuşma ve sükûnet hisseder.

Nuhu’nun yanında birkaç hafta daha kaldıktan sonra evine dönen Adil, köklü bir temizliğe girişir; odadaki masayı, sandalyeleri, kitaplığı ve pek çok eşyayı kapıya çıkararak yatağını yere indirir. Duvarları ve yerleri sabunlu suyla yıkayarak odasını adeta sıfırdan kurar.

 

Bana şu yaşımda kim istese yanaşır, kim gelse ben işi gücü bırakıp onu kalkındırmaya çalışırım. Sırf azcık gururum okşansın diye...

Kendimizi paralamaktan beş para etmediğimiz sonucu çıkmış.

 

Aziz, Nuhu’nun evine gelerek aralarındaki bu sahte "mürşit-mürit" latifesini ve karşılıklı rol yapma halini bitirmelerini ister.

Nuhu’nun yanından ayrıldıktan sonra sokaklarda dolaşan Aziz, evine varıp damdaki koltuğuna çekilir. İçindeki o dinmeyen acıyla, Kaçtığı, çıl­dıracağından korktuğu her şeyle yüzleşmeye karar verir; artık korkmayacağını, zihninin kandil gibi yanıp sönmesine izin vermeyip sonuna kadar dayanacağını anlar.

Aziz, çatı katında zihinsel bir temaşa halindeyken kendi "mayasını" ve devrin sahteliğini sorgular.

Aziz şaşkınlıkla çatıdan alt kattaki mutfağa iner. Eşi Tevhide ıspanak ayıklamakta, Alev ise annesine bir şeyler anlatmaktadır. Aziz, ısıtılan dünden kalma pilavı ve yoğurdu yerken dünyadaki son anlarıymış gibi tarifsiz bir lezzet ve derin bir ayrılık acısı duyar. Alev'e sarılıp yakında gideceğini; trafik kazası veya kalp kriziyle değil, kendi kandilini yakarak, “aşktan ölmek, yanarak ölmek” istediğini söyler.

Kimseden bulamadığımı, kendimde olduğunu da bildiğimi aramaktan vazgeçtim ve kandilimi, çerağımı kendim yakmaya karar verdim. Kendi kendimi yakacağım külümü tek kıymet bileceğim, o şekilde gideceğim. Kalp krizi, trafik kazası, organ yetmezliği değil, aşktan ölmek, yanarak ölmek istiyorum.

 

Pazartesi sabahı erken saatte yirmi yılı aşkın süredir çalıştığı iş yerine giden Aziz, emekliliğine 5-6 ay kala birikmiş izinleri ve ücretsiz izinle iki aylık bir feragat belgesi alarak işten ayrılır.

Muamma hakkın dediğini mi yapayım, nefsin mi tereddüdüdür. İki zan arasında mahpus kalmaktır. Nefsi dinleyen mahpustur, Allah'ı dinleyen serbest kalır.

 

Aziz, zihnindeki sorular ve tereddütler arasında evine döner; evdekilerin gündelik ve anlamsız sohbetlerinden kaçmak için evin küçük ardiye odasına çekilir. Adil ve Alev'in yardımıyla odayı boşaltıp bir misafir çekyatı yerleştirirler. Çocuklarına ve eşine veda edip bu odada "yanana kadar" kalacağını, sahte benliklerinden sıyrılacağını söyler.

 

Tevhide'nin haberiyle Manisa'dan gelen Nuriye anne, Aziz'in kapısını çalar. İkisi arasındaki bu buluşma, dünyadaki en saf ve sade bağın, iki "serçenin" buluşması gibi gerçekleşir. Nuriye anne de Aziz'in bu yanma ve arınma yolculuğuna imrenir, birlikte helva ve börek yiyip günlerce bu manevi sükuneti paylaşarak vedalaşırlar.

 

Sabahları sokakları süpüren Adil, yaşadığı bu yoksulluk ve sefalet arayışını dışarıdan nasıl göründüğünün hesabıyla kirletir. Halkın ve çevresindekilerin takdirini kazandıkça, aslında samimi bir arayış olan bu durumu bir "resme", gösterişli bir poz vermeye dönüştürür; belediye ona kadro teklif ettiğinde bile bunu umursamaz görünerek kendi sahte benliğinin tiyatrosunu oynamaya devam eder.

 

Evdeki dönüşümle birlikte Alev, derin bir hareketsizliğe ve içsel sükunete bürünür. Babasına her gün bir bardak su ve zeytin götürmeyi bir ayin gibi beklerken, "anlamaya çalışma" çabasını da bırakır.

 

Aziz'in ardiyeye kapanışın mustarip Tevhide, Nuhu’ya gider. Nuhu, Tevhide'nin mağduriyet ve haklılık duygusunu okşayarak onu sakinleştirir ve Aziz'i görmeye geleceğini söyler.

Nuhu, Aziz'i bu çileli yoldan vazgeçirmeye çalışır.

Nuhu'nun gidişinin ardından Aziz'in odadaki kapanışı yirmi günü aşar. İlk günlerde zihnindeki "ıvır zıvırla" ve en yakın dostu/iç sesi olan "Kemal" adlı sahte benliğiyle boğuşur. Açlığın getirdiği fiziksel durgunlukla birlikte konuşmayı ve işaretleşmeyi tamamen keser. Zaman kavramının silindiği bu sessizlikte, "kendi kadarına inerek" içindeki sahte koroyu susturur ve gökyüzünün katmanlarını, madenleri andıran hakikatlerin birleşip ayrılışını seyrettiği mistik bir halin içine girer.

 

İkinci ayın sonlarına doğru Tevhide ve Alev, bir ambulans çağırarak Aziz'i hastaneye kaldırırlar.

Hastanede zihni ve bedeni zayıflayan Aziz, aradığı o büyük alevin, "aşktan yanmanın" hayal ettiği gibi olmadığını, büyük bir yenilgi ve inkisar yaşadığını idrak eder: “Yaa Aziz öyle değilmiş, yüzüme bakılır sandın, değilmiş.

Ben artık ne yapayım, emekli mi olayım, kıyamet emeklisi.”

Bir gece zifiri karanlıkta odada yalnızken içini kaplayan derin bir acıma ve hışırtıyla uyanır. Gözlerini kapattığında gördüğü dönen narçiçeği ve mercan rengi kürelerle, boğazından kopan son hışırtıyla birlikte bu dünyadan göç eder.

Sabah erkenden hastaneden gelen telefonla Aziz'in vefat haberi alınır. Alev hastaneye gitmek üzere yola çıkar.

Tevhide ise haberin ardından hemen mutfağa girer, gelenler olacağı düşüncesiyle oklavayla un serpip hamur açmaya başlar.

Kim ölse ne olsa hükmü yok dercesine ötüyordu kuşlar. Dünya sımsıkı kapalıydı hala. Ne kadar uğraşılsa kabuk sımsıkı kapalı, içindeki içindeydi.

… 

Şule Gürbüz - Kambur - Özet / Notlar

Şule Gürbüz - Kambur - Notlar

3. Basım, İletişim Yayınları, 2011

 

Sızlandı hafifçe kambur, ayaklarının altındaki koca taşı devirirken, bir tane de başının altında, "Ben yıldızlan seyretmeden uyuyamam."

 

Kambur, dış dünyayla, sokaktakilerle, nesnelerle ve kendi bedeniyle sürekli bir uyumsuzluk halindedir. Yıldızları sevmesi ama sürekli başkalarının dünyasında dolanması, çileklerine gösterdiği hassasiyet ile hiç tanımadığı bir fırıncıyı durup dururken bıçaklamasındaki anilik, onun içindeki bastırılmış öfkenin ve zihinsel çözülmenin göstergesidir.

“…yoldan dönerken fırının önünden geçti. Fırıncı kamburu görünce, “Baston ekmek, uzun ekmek...” diye bağırdı. Öğle saatiydi. Konuşmadan birbirlerine baktılar; yürüdü, biraz daha:

-Ben eşek miyim? dedi kambur. - Yoo... dedi fırıncı.

- Sen mi eşeksin?

…

- Peki bu anırtı nereden geliyor?

Biraz yaklaştı. Hava sıcak. Cebinden bir bıçak çıkarıp fırıncının karnına sapladı. Durdu. Yürümeye devam etti.”

 

Çocukluğunda heves ettiği ama çalmak yerine ateşe verdiği kontrbas anısı, onun toplumla kurduğu yıkıcı ve isyankâr ilişkinin hülasasıdır.

Sahip olamadığı ya da anlamlandıramadığı her şeyi yok etme ya da alaya alma eğilimindedir.

 

46 numara ayaklarıyla meselesi vardır.

Boyunu uzatmayı hayal eder.

Bir söz uydurur, mesela “akıl ideale varamayınca hicve varıyor,” bu ifadeyi beğenir, kibirlenir ve hemen kendini eleştirir.

Yalnızdır o, her işini kendi görür; övgü veya eleştiri için kendisinden başka kimi var.

 

Bir eser hayal ediyor: İlk sayfaya Gökyüzü paramparçadır, bütün değil yazacak, diğerleri boş kalacak. Geri kalan bembeyaz sayfalara bakan insan, gökyüzünü hayal edebilecek; sayfaları çevirdikçe, gökyüzü parçalanacaktı zaten.

Bir cümle söyleyebilmek için -o da çoğu kez yalan- koca kitaplar yazılıyordu.

 

Keşke şimdi birisine okkalı bir tokat atabilseydi. Kimseye tokat atmamıştı bugüne dek; ama içinde ukdeydi.

 

Biraz bir şeyler biliyorum tabii; ama anlatmaktan korkar oldum. Neyi anlatsam, onu kaybediyorum.

 

Anı diyorum ya; benim hiç anım yok. Gerçekten yok. Olmalı mı? Şart mı?

 

Çocukken aranmak ve fark edilmek arzusuyla kaçıp saklanıyor. Geri döndüğünde kimsenin kendisini aramadığını fark ediyor.

Kalabalık, bana yakın bir kalabalık bulabilmek umuduyla, uzak kalabalıklardan ıssızlıklara kaçardım. Bana hiçbir şey sorulmadı; hiçbir şey elde edemedim...

 

İnsanın yaşamını kafasında çalan bir müziğe benzetir; dengesizliği, durgunluğu veya coşkuyu bu müziğin ritmine bağlar. Bir insanın hayatı ancak ölürken arkasında bıraktığı bu "müzik" dinlenerek gerçekten anlaşılabilir.

Dengesiz bir yaşamda suç, o kimsenin müziğindedir - ne yapsın; tabii, bir yaptığı öbürüne uymaz. İşte bu uyuma uyumsuzluk denmesidir, kötü olan.

 

İspanyolcadaki "jorobado" nitelemesine sığınarak hem çirkinlikten hem güzellikten hem de her türlü estetik kaygıdan iğrendiğini söyler.

Tanrı beni bu şekilde yaratıp dünyaya gönderiverdi; ama, beni tekrar göreceğini düşünseydi, burnumun dörtte üçünü geri alırdı. Bu nedenle de karşısında daha fazla kalabilmek için en korkunç suçları işliyorum.

 

Bir insanla arkadaşlık kurmanın yükü; karşısındakine kendini kabul ettirmek ya da alıştırmak için çekilen eziyeti "üzümlü kek" ve "şekerli kahve" metaforlarıyla anlatır.

 

Kolumdaki bu saat var ya, ondan ölesiye nefret ederim. Hiç geri kalmaz çünkü. Beni bu hale getiren odur... Nereye gideceksem tam zamanında orada bulunduğum için, bela da beni bekler bulurdu.

 

Yaşamım boyunca beş altı kitap ya okudum ya okumadım - onların da sonuna dek katlanamadım.

Birisinin ölümüne üzülmek bile, o kimse için bambaşka bir ölüm düşlediğiniz içindir. O nedenle, insan yaşamı yarıda bırakıp, başka bir şekilde çekip gitmelidir.

Nasıl olsa gerçeğe ihanet etmeden bir şeyi anlatmanın olanağı yoktur. Daha söylerken, içinizdeki ses ile dış sesinizin ne denli farklı olduğunu hisseder ve BEN SÖYLEYEMEDIKLERIMIM, dersiniz. Öğrenilen tüm gerçekler, başkalarına söylenen yalanlar sayesinde bulunur. Oysa içtenlik, gürültüden başka bir şey değildir.

 

Benden, bana kayıtsız kalınması ile benden nefret edilmesi arasında bir seçim yapmam istense, tereddütsüz, nefreti seçerim - kayıtsız kalınacak bir yanım yoktur. Ve ben söylemek isterim ki, her şeye ve herkese kayıtsızım.

 

…herkesi kambur görmek olurdu dileğim. Yerden yüksekliğimin bu gülünç santimleri yüzünden, yaşama da ölüme de sizlerden daha yakınım.

 

Bu yeryüzü panayırında hiçbir şey yapmadan durmak; sizleri seyretmek uğruna, sürekli para ve değerli şeylerimi veriyorum. Panayırın ötesi uçurumlarla dolu...

 

Sanırım yaşayabilmenin bir yolu da kötü alışkanlık denilip yaka silkilen şeylerden kendinize uygun olan birine saplanmak, bir şeyin tiryakisi olmaktır. Yaşamınızı kolaylaştırdığı gibi ölümünüzü de yakınlaştırır.

 

Dünyada kıpırdamadan durmak, her türlü oyalayıcıyı, bulanıklaştırıcıyı... reddetmek kadar güç ve sıra dışı bir şey olamaz.

…olanı biteni sessizce izlemesi, zamanın tüm ağırlığını ve saydamlığını her saniye tüm netliğiyle görmesi - ve yine kıpırdamaması gibi... İşte yaşamın en uç noktası budur.

 

Toplumun biçtiği "akıllılık" rolü insanı kilitler.

Sanırım dünyada öğütlenebilecek tek şey ahmaklıktır. Çözümü olmadığı gibi, kalıcılığı da diğer parlak yanıdır.

Birine, bir çocuğa 'Ne akıllısın!' demek korkunç bir şey. İnsanı ömrü billah sersem etmenin en etkin yolu...

 

Arkadaşlarını evine çağırıp onlardan yediklerinin hesabını tahsil eder: Biri, kekin yarısını yediğini; ısrar edilmeseydi bu kadar yemeyeceğini; böyle bir yer için fiyatların yüksek olduğunu söyleyip itiraz etti. Bizimki odanın ortasına geçip 'Hadi çabuk - kapatıyoruz,' diye bağırınca, işin şakası kalmadı.

 

Günlük girişleri tarihlerle, günlerle ve kronolojiyle sürekli dalga geçer (Bugün 3 Eylül. Yarın, 27 Haziran olacak).

Kambur için zaman, çizgisel bir akış değil; saçmalığın ritmini tutan keyfî bir oyun alanıdır.

 

Postacıyı sorguya çektim... Arkamda sakladığım bir çift tahta takunyayı kafasına iki taraftan yapıştırdım. Şimdi çok pişmanım; bu davranış bana hiç yakışmadı. Haftaya dek beklemeli; onu içeri davet edip zehirlemeliydim. Lanet olsun - tezcanlılık işte!

 

Yaşamaktan, doğmuş olmaktan ve toplumsal beklentilerden duyduğu tiksinti çok erken yaşlarda belirmiştir.

Yaşamdan sıkıldığımı söylüyorum. Bunu söylemek, daha doğrusu bunu söylemeye hak kazanmak için otuz kırk yılın geçmesini bekleyemem - sıkıldım işte...

 

Hayat felsefesi yoktur - hayat vardır. Hayat felsefesi insanın bunu örtbas etmek için uydurduğu sözlerdir.

 

Güvendiği tek şey: bir gün ölecek olmam.

 

Bu kış duruyorum. Geçen kış yine duruyordum. Böylece kışları yapacak çok işim oluyor. Sanki geçirmiyor da eskitiyorum.

 

Kendine inananın yaşayabilmesi, mümkün değil - kendine inanan, başka hiçbir şeye inanamaz. Başkalarını inandırma çabası, kendine ait inanç kırıntılarından bir an önce kurtulma isteğidir.

 

Evet, hiçbir şey yapmıyorum; çünkü, yeteneklerimi harcamak istemiyorum…

 

Yaşama hoyratça davranmaya alışkınım; çünkü bozuk para gibidir. Edepsizce değil ama, yine de harcamak gerekir; yoksa, tedavülden kalkabilir.

Yıllardır boş duran karşısındaki eve birinin taşınması varoluşsal huzursuzluğunu tetikler.

 

İnsan hayatının aslında kendisi için değil, çevredeki "iğne iplikçiler" (küçük detaylar, bir bardak kahve, ufak bağlar) yüzünden sürdürüldüğünü söyler.

En canınızdan bezip 'Benden bu kadar,' dediğiniz anlarda, bir oyunbozan çıkar ortaya. Kendinizi yok etmeyi, en azından yok saymayı düşündüğünüz bir anda, birisi bir kahve ısmarlayıverir; ve bir kahveye fit olup, yaşama devam etmeye karar verirsiniz.

 

Müzisyen olmak için değil, zamana katlanmamak, uyuşmak ve şakadan ibaret olan hayattan kaçmak için kontrbas çaldığını itiraf eder.

 

Zamanın hızının tehlikesine karşı sürekli ölerek yaşayabiliyor.

Hayat, rüyalardakinden kat kat fazla saçma…

Kontrbası parçalar ve çiçekçiyi arayıp kendi cenazesi için ölü çiçeği sipariş eder.

 

Bir köpek olmak, kudurmak, ve herkesi ısırmak istiyorum.

 

Aslında şunu söylemem gerekiyor: Hani bazı filmlerde kadın oyuncu beyaz, ipek bir sabahlık giyer ve erkek yaklaşınca, o sabahlık sessizce görevini tamamlayıp usulca yere düşer ya - işte, ben o kadın değil; o sabahlık olmak istiyorum.

 

Deli olduğumu mu sanıyorsunuz?

Nereden anladınız?

… 

Şule Gürbüz - Coşkuyla Ölmek - Özet / Notlar

Şule Gürbüz - Coşkuyla Ölmek - Notlar

2. Basım, İletişim Yayınları, 2013

 

Ruhuna Fatiha

Pek eli sıkı biri sayılmam, niye öyle olayım ki?

 

Anlatıcı, vermeyi önemsediğini ancak günümüzde aldığının kıymetini bilen, minnet duyan, hayırlı yere harcayan bir "muhatap" bulmanın imkansızlığından yakınır.

Aslında vermeyi çok önemserim, o kadar önemserim ki kadını önemsemekten müzmin bekara, hayrı önemsemekten hayırsızın birine, sanatı önemsemekten tık nefes bir kekemeye dönüveririm.

 

Bana derler ki 'Veren el, alan elden hayırlıdır.' Ben de derim ki 'Elin vergisi canın sevgisi.' / Bana derler ki 'Verilenler, günahları örter, perdeler.' Ben de derim ki 'Örtülüp, perdelenecek şeyleri azaltmak daha iyi değil mi?'

 

Zevk nedir ki ben alayım? Zevk zevkli bir şey olsa kim kime verir?

 

Evindeki boya badana kargaşasından kaçarak camiye gider. Cami kapısında: Ayakkabılarım elimde içeri zaten giremedim, nasıl gireceksin, bir saat evvelden gelmiş oturmuş emekliler var içerde. Kamet getirmeyi çok sevenlerden, ama çok, getiremezse küsenlerden.

 

Namaz sırasında secdede kafasını ayakkabıya çarpan yazar, içindeki öfkeyi, aceleciliği ve etrafındaki insanlara duyduğu tahammülsüzlüğü aktarır.

 

Evdeki boya badana işini uzatan ustaların bu tavrını ülkedeki "hiçbir işi zamanında yapmama ve bunu bir ustalık sanma" haliyle bağdaştırır. İşin yine bitmediğini öğrendiğinde duyduğu o anlık öfke, yerini tuhaf ve derin bir teslimiyete bırakır. Aldatılmanın, kandırılmanın getirdiği o sükûnet ve insandan umudu kesmenin insanı Tanrı'ya yaklaştıran eşsiz huzurunu yaşar: Aldatılmada insandan umudu kesmenin eşsiz huzuru vardı. İnsandan kesilen umut, tanrıya yaklaştırıyordu.

 

Ustaların işi bırakıp gitmesinin ardından sokağa çıkan yazar, açlıktan delirmiş bir halde etraftaki yemeklere, lokantalara ve insanlara öfke kusar. Pideciye gider. Pidecideki garson ve garsonun “usta” diye seslendiği kişi onu "Adıyamanlı Şeyh Abdullah" zannedip elini öpmek ister. Sahte olsa da gördüğü itibardan hoşlanan anlatıcı şeyh rolünü benimser. Sipariş ettiği pideleri yerken bu durumu ahir ömründeki nihai bir ödül sayarak kendinden geçer.

 

Pide paketini alıp dışarı çıktığında, sokağın parlak ışığı, arabaların kornaları ve etraftaki her şey ona yabancı ve düşmanca gelir, öfke patlaması yaşar.

 

Boyacı ustalarını seyreder eve getirdiği pideleri yerken; kendini yavrularını besleyen aslana benzetir.

 

Ustalara ikram ettiği yemeğin sevabını anne-babasından başlayarak Adem aleyhi selama kadar uzatarak ruhlarına Fatiha okur.  

Okuyuşumda fazladan bir Arap aksanı sezdim. İçeriden hala sesleri hışır- tıları geliyordu, getirdiklerim amma da çoktu. Bunca pideye takılacak ruh daha yok muydu sanki, olmaz mı?

…

 

Akılsız Adam

Şimdi diyeceksiniz ki aklın olsa zaten oğul uşak sahibi olmazdın; ama bunu da kim diyecek, siz mi?

 

Anlatıcı, oğlunun "akılsız fikirsizin teki" olmasından kendini sorumlu tutar. Gençliğinde hayattan, var olmaktan duyduğu derin tiksintiyi ve utancı, dünyayı kendi istediği şekle sokmak ve bu utanca bir set çekmek için bir oğul sahibi olma arzusuyla çalışmıştır.

 

Oğluna "Sadullah Efendi" adını vererek onu sıradan bir çocukluktan soyutlar; eski püskü kıyafetler giydirerek özgüvenini kırmaya çalışır. Onu hıfza, makama ve usule yönlendirir; dünyadan el etek çekmiş, hiçbir şeyin hırsını taşımayan, loş ve izole bir zihin dünyası inşa etmeye çalışır. Ona bir kudüm yaptırır ve eski zaman zakirlerinin o melankolik havasını aşılama gayretine girer.

 

Sadullah Efendi’nin her şeye karşı gösterdiği o mutlak kayıtsızlık, ne dertlenmesi ne de heves etmesi babayı hem rahatlatır hem de içten içe delirtir. Çocuk, verilen her şeyi eğreti tutar; dondurması düşse bile üzülmez. Anlatıcı, kendi içindeki o yoğun, hırpalanmış ve felsefi ağırlığı çocuğun o boş ve sükûnet dolu bakışlarına akıtmak istedikçe duvara çarpar.

Evlat, evlat sen kimin kanındansın, kimin canındansın? En az benimsin, en az benim gibi olansın, üstüne üstlük benimsin, ben seni ne yapayım...

 

Baba, oğlunu hıfza ve makam derslerine götürür. Sadullah Efendi, ne derslerdeki ilahi coşkuya ne de devirlere ayak uydurur. Bütün bu manevi atmosferin içinde tamamen yabancı, tepkisiz ve akıp giden bir silüet gibidir.

Dünya, bir ahmaktan üç ahmak çıkaran dünya, benden bile işte bir ahmak, kendinin devamı bir ahmak çıkarmıştı. Kendi devamı için beni kullanmıştı. Beni rezil etmişti.

 

Sadullah Efendi ilkokula başlar. Baba, modern eğitim sisteminden, okullardan ve coğrafya ezberlerinden derin bir tiksinti duyar. Bunun yerine oğluyla birlikte İstanbul’un tarihi camilerini, loş sokaklarını, Tünel Meydanı’nı arşınlar.

Çocuğun bu merdümgiriz, her şeye kabuğunu çeken kaplumbağa benzeri hali karşısında baba ona "Tamburi İshak" adında bir kaplumbağa getirir.

 

Bir buçuk yılın ardından hafızlık hocası, Sadullah Efendi’nin ezber yapamadığını, hırsının ve dikkatini verme yetisinin olmadığını söyleyerek bu çabayı sonlandırır. Baba, akşam oğluyla konuştuğunda çocuğun üzülmediğini, hatta üzülecek bir şey bulamadığını görür. Çocuğun bu kusursuz cehaleti ve kusur bilmezliği, babayı hem sinirlendirir hem de kendisinin ömür boyu taşıdığı o suçluluk ve kusur duygusuyla baş başa bırakır.

 

Sadullah Efendi ortaokulda, okuluna ve sıradan arkadaşlıklarına uyum sağlar.

Baba, geçmişin izini sürmek, ortak bir hatıra yaratmak amacıyla onu Kariye'ye, Eyüp'e, Büyükada Kadıyoran Yokuşu'na götürür. Ancak Sadullah Efendi’nin sokaklara, zakkumlara ve hayatın akışına karşı gösterdiği o bigane, sığ ve huzurlu duruş, babanın içindeki o ağır melankoliyi ve yabancılaşmayı iyice katmerlendirir.

İnsan zaten derdin kendisidir. İnsan öyle büyük bir derttir ki bu şeyin kendine sığacağını aklına getirmez de bunu dünyanın, hayatın derdi sayar. Hayat, o durgun, kibirli suyunda kendisine bakan bu çirkin heyulaya bakıp bakıp 'Bu herhalde benim,' der.

 

Sadullah Efendi büyüdükçe, evdeki müziklere (Dellalzade'ye, Nikağos Ağa'ya) karşı kayıtsız kalır; radyoda çalan vasat ve hafif şarkılarla ruhunu dinlendirir. Baba, oğlunun bu sıradanlığı ve uyumu karşısında kendi varoluşsal çırpınışlarının ne denli boşuna olduğunu anlar. Evlat, babanın açtığı derin uçurumu sıradanlığıyla kapatırken, baba kendi cehennemine odun atmaya devam eder.

Acımak anlamayıştır, biraz değil tümden, ben bunu çoktan anladım. Ama toprak ve hava arasında gel gitlerim acımayı üzerimden bir türlü almıyor.

 

Baba, kudümü ve bendiri heveslilere verir; evdeki çalışma masasını daha dar bir yere taşıyarak bir nevi "tabutluk huzuru" bulur.

Sıkışık ve daracık kutuma girince 'Ne yapayım, dünyadaki yerim bu kadar,' der gibi bir his beni hemen sarıyordu. Halbuki dünyada bu kadar da yerim olmadığını pekala biliyordum. Bilmek içimdeki bir sırrdı. Bütün bildiklerim birer sırdı.

 

Sadullah Efendi lisenin ardından mimarlık okumak üzere Fransa’ya gitmeye karar verir. Baba bu karara ses etmez.

Evlat insanın devamıdır denir. Bu yüzden aptalın evladı olur. Ben yine fena değildim de oğlum, ah oğlum salağın tekiydi.

…

 

Akılsız Adamın Oğlu Sadullah Efendi

Anlatıcının babası Refik İyisoy, Kadıköy Moda’da doğmuş, Fransız okulunda okumuş ancak hayatı boyunca ne Fransızcayla bağ kurmuş ne de net bir meslek edinmiştir. Klasik filoloji okuduktan sonra yaklaşık üç yıl Avrupa'da (Londra, Paris, Lyon, Berlin) kalmış, ancak bu sürecin mahiyeti belirsiz kalmıştır.

Hiçbir zaman görünür bir yol açma gayretinde olmamış, hayatın maddi tarafına sürtünmeden, her şeyi bir dertmiş gibi savuşturmaya çalışarak yaşamıştır.

Babamın her cümlesini eminsiz ve tekinsiz hatta kimin söylediğinden dahi şüphedeymiş gibi başını sağa sola çevirerek sözün sahibini arar gibi bitirmesi nasıl olduysa bana da geçmiş. Bende de ne olsa hep bir tereddüt, hep bir acayip endişe vardır.

 

Babası 29 yaşında delice bir erkek çocuk sahibi olma arzusuyla, yirmi günlük bir tanışmanın ardından anlatıcının annesiyle evlenmiştir.

 

Anlatıcı (Sadullah Efendi) doğduktan ve anne on ay emzirdikten sonra babası boşanma davası açmış ve annesini evden uzaklaştırmıştır. Babaannesiyle birlikte çocuğu büyüten baba, babaannemin ölümünün ardından Moda'daki evi satıp Üsküdar Ayazma'daki müstakil bir eve taşınmıştır.

Üsküdar; Karacaahmet, Nakkaştepe mezarlıkları, camiler, medrese eskileri ve sokaklarla babanın günlerini geçirdiği, taşları okuduğu, adeta içine gömüldüğü bir mekân olmuştur.

 

Evin üst katı tamamen babaya ayrılmıştır; odasında hat malzemeleri, mürekkepler, aherli kağıtlar, kasetler ve plaklar yer almaktadır. Hat yazmaya çalışmış, meşkler yapmıştır ancak hiçbir zaman bitmiş bir yazı ortaya koymamıştır.

 

Anlatıcı altı yaşındayken babası onu Üsküdar'da bir hocaya hafızlığa götürmeye başlamıştır. Babasının en mesut olduğu bu dönem, anlatıcı için tedirginlik, korku ve yabancılaşma kaynağıdır. Anlatıcı, babasının ona yüklemek istediği bu dünyayı (hafızlık, kudüm vurma, belirli bir ritüel ve sükûn içinde yaşama hali) taşıyamayacağını sezinlemiş, bir nesne gibi oradan kaçmak istemiştir. Babası bu geri çekilişi hemen anlamış, aralarındaki baba-oğul ilişkisi derin ve onarılmaz bir yara almıştır.

 

Anlatıcının babası, dünyadan hiçbir alacağı olmayan, vicdanını her türlü haklılık payından feragat ederek kurmuş, kendi içine gömülü bir adamdır.

Babam anlayabildiğim kadarı ile kendinden başını kaldıramayan, kendine bir mezar gibi gömülü, kurtlarını ve böceklerini de kendisi besleyen bir adamdı.

 

Babasıyla gezdiği camiler, sokaklar ve Tünel çıkışlarındaki o yorgun, kederli anlar zihninde silinmez izler bırakmıştır.

 

Liseden sonra Fransa'ya giden anlatıcı, haritaların ve sınırların zihninde silindiğini hisseder. Mimarlık okur, beş yılda okulu bitirir; ancak bu süreçte ne büyük bir başarı sevinci ne de derin bir keder duyar.

Babasının ölüm haberini aldığında Fransa'dan döner. Cenazede bile acıyı tam anlamıyla hissedemediğini, kendisini ne bu dünyaya ne de o ölümün ağırlığına ait görebildiğini fark eder. Kendi acısını dahi çekememekten utanç duyar.

Cenazede ağrı duyamamak ve dünyanın gelmiş geçmiş tüm tecrübelerine kapalı kalmak, o boşluk duygusu ile caminin avlusunda duruyordum.

 

Yaşamı boyunca ne tam olarak isyankâr ne de uyumlu olabilen anlatıcı, çevresindeki insanların sürekli bir şeyleri yakalama, bir derde batma veya bir heyecan peşinde koşma hallerini anlamlandıramaz.

Kendisini “raf ömrü uzun bir başka dünya yiyeceği gibi ellenmeden, koklanmadan, sorulmadan duran” biri olarak tanımlar.

 

Paris'te uluslararası bir mimarlık şirketinde çalışmaya başlar. Renksizliği ve talepsizliği kariyerinde istikrar getirir.

Derli toplu, az konuşan Voleta ile evlenir. Bu evlilikte büyük tutkular veya çatışmalar yoktur; her şey sessiz, sınırlı ve rutine bindirilmiştir. Sabahları koşuya çıkmak, toprağın sesini duymak ve Voleta’nın hiç tuz koymadığı yemekleriyle geçen bu sade ama ruhsuz hayat, anlatıcının sığındığı bir durak olur.

 

Sadullah Efendi, hayatı boyunca hiçbir yere ait hissetmediğini, ne evine girdiğini ne Voleta'yı benimsediğini ne de işindeki başarı veya başarısızlıklarda bir duygu hissettiğini belirtir. Dünyadan kopmuş bir et parçası gibidir; çevresindeki insanların yemeklerden, viteslerden, havadaki nem oranından duyduğu keyfi veya sıkıntıyı o hiçbir zaman hissedemez.

Dünyadan kesilmiş bir dilim et gibiydim de etin kalan kısmı ile hiçbir duyu alışverişim yoktu. Ondan kesilmiş bir parça olduğumu da duymuyordum. Öyle baygın, kendi kendime yana yatmış, sanki belli belirsiz bir kan sızdırarak duruyordum.

 

Grenoble'da bir benzin istasyonunda karşılaştığı yaşlı bir adamla sohbet etmeye çalışırken, adamın onun sıradan sorulara verdiği tuhaf ve tutarsız cevaplardan rahatsız olup kaçması Sadullah Efendi'yi derinden sarsar. Adamın arkasından koşması, onun elini tutmak istemesi ve adamın korkarak bir kasap dükkanına sığınması, anlatıcının hayatta ilk kez bir temasta bulunma ve "hissedilme" çaresizliğidir. Kasap ve diğer adamlar tarafından hırpalanması bile ona acıyı, yani var olduğunu hissettiren bedensel bir gerçeklik kazandırır.

 

İstanbul'a, Üsküdar'daki baba evine döner. Evin tozu ve sessizliği ona sığınak gibi gelir.

Bir süre sonra Paris'e, Voleta'nın yanına döndüğünde her şeyin aynı kaldığını görür. Evden ayrılırken Voleta'nın kedisini (Somali kedisi) sahiplenmek ister; Voleta direnince kediyi kucaklayıp zorla arabaya atar ve iki günlük zorlu bir yolculukla Üsküdar'a, o eve getirir.

Üsküdar'daki evde kediyle birlikte yaşamaya başlar. Babasının camisine gidip hocanın vefat ettiğini öğrenmesi onu tamamen kendi içine kapatır.

 

Ölüm düşüncesi artık kaçtığı bir uçurum değil, sığabileceği dar ve sessiz bir kapı gibi görünmektedir. Babasının hat sanatına, sükûnetine ve hayatın anlamlandırılamayan sırrına dair sezgileriyle baş başa kalan Sadullah Efendi, ne bir şey öğrenecek güce ne de hayata tutunacak bir mesaja sahiptir. Kedisiyle birlikte, hayattan ve kendinden geriye kalan o sessiz boşlukta bekleyişe geçer.

Ben kim ölebilmek kim. Kendiliğinden olursa olacak, olmazsa ona da sesim çıkmayacaktı, o kadar... Ne yaptığım sorulursa, olur ya, sadece bekliyorum.

 

Rüya İmiş

Anlatıcı, çocukluk arkadaşı Eyüp’ü hiçbir zaman sevmediğini, Eyüp’ün ise her şeyi sonradan öğrenip benimsediği yapay bir nostaljiyle hayatı tükettiğini belirtir. Eyüp’ün ailesi, evi ve dünyaya bakışı ona boğucu bir rutubet gibi gelmektedir.

Huzuru, sükunu dağ başlarında, çilede, ney veya kaval sesinde arayana şaşarım. Huzur kavalın kendisidir, öyle dört delikli, dinleyicisi kudretten sürmeli ve her dem hazır. Yani nihayet derim ki insan, ney falan değil, bizatihi kavalın kendisidir, kendisini dinleteceği en muhterem varlık da koyundur.

 

Eyüp, herkes neyse o olmayı, sıradanlığı ve toplumsal akışı bir tabldot sırası gibi kabullenmişken; anlatıcı bu uyumun içinde kendi yabancılaşmasını ve sessiz çürümesini izler.

Hayatın bir sıraya giriş oluşu ilk kez dikkatimi çekmişti ve bu sıra kimseleri pek de rahatsız etmiyordu. Herkes ne ise o olmak bir cendere ve utanç değil, bir başa geleceğin bilindiği sehpa değil, yemek sırası gibi bir şeydi; yemek de dünyada herkesin önüne konulan bir tabldottu hepi topu.

 

Yirmi dört yaşındayken sıcak bir yaz günü eve geldiğinde, teyzesinin annesine yönelik bitmek bilmez tiradıyla sarsılır. Teyze, onun hâlâ evlenmemiş, evde aylakça oturan, patlıcan kızartmasını ekmekle sıyıran bir “pehlivan” olduğunu söyleyerek hem onu hem de annesini hedef alır.

Bu acımasız ve gerçekçi müdahale, anlatıcının o güne kadar sığındığı masumiyet çemberini yıkar; ilk defa evine, ailesine ve sofradaki patlıcanın miktarından annesinin yüzüne kadar her şeye yabancılaşarak bakar.

…hayat toplamda utanılacak şeylerin birikimidir, bilirim... Elbet hayat utanılacak bir şeydir. Yaşamak küçültücü bir tecrübedir.

 

Teyzenin sözlerinden sonra Eyüp’le buluşup dertleşmek isteyen anlatıcı, "Biz ne vakit evleneceğiz?" sorusuyla istemeden de olsa o sıradanlığın kapısını aralar. Eyüp’ün bu duruma hiç şaşırmadan, "Ne yapacağız, herkes neyse biz de o" diyerek boyun eğmesi, anlatıcıyı hem şaşırtır hem de derinden yaralar.

Hayatın evlilik, çoluk çocuk ve maişet çarkından ibaret olduğunu; kimsenin bu düzene karşı koyamadığını idrak eder.

 

Evlendikten sonraki hayatı; dikiş makineleri, formika kaplı kütüphaneler, tuvalet masasındaki ucuz esanslar ve mutfaktaki patates ezmeleriyle geçen bir "gönül yorucu sıkkınlık" olarak tanımlar.

Hayat gözümde hiçbir şeydi. Birisi bana şimdi 'Hayatım' dese, bıçağı karnına saplarım. Hayatımmış, bütün o iltihap, bütün o kekremiş akış, bütün o durgun harlanmış su, bütün o göze çekilmiş ekşi, küflü perde, hayatım ha?

 

Bir gece annesinin getirdiği haberle, teyzesinin bulduğu, aşağı sokaktaki kız olan Cemile ile evlenme ihtimali masaya yatırılır. Anlatıcı, içinde hiçbir coşku veya istek barındırmadan, sırf bu "sıradanlığın" ve kaçınılmaz akıntının bir parçası olmak için isteksizce "Düşündüm, herkes neyse ben de o" diyerek evliliği kabul eder.

 

Evlilik hazırlıkları olağan bir hızla tamamlanır; ev tutulur, eşyalar dizilir. Anlatıcı dünyanın dört bir yanındaki uzak coğrafyalarda (Polonya, Portekiz, Sibirya veya bir Pasifik adasında) yaşayabileceğini, hatta hiçbir şey yapmadan ömrünü tüketebileceğini düşünür; ancak "iki sokak ötede" kendi mahallesinde bir ev kurup sıradan bir hayat yaşamanın acısına katlanamaz.

 

Anlatıcı, aradan geçen birbiri ardına yıllarla birlikte evlilik hayatına, Cemile’nin mutfaktaki ve evdeki bitmek bilmeyen hamaratlığına ve koşturmacalarına tamamen uyum sağladığını belirtir. Bir buçuk yıl sonra bir oğlu, dördüncü yılda ise bir kızı olur.

Hayatın aynılığı bir tür güvence gibiydi. Her değişiklikten, başkalıktan ve başkalardan besmele görmüş şeytan gibi ürkmek ve hep o alışıldığı, bildiği aramak, bulamamaktan korkmak hayatlarımızın temeli idi.

 

Çevrenin "ideal bir aile" olarak gördüğü bu hayat; soğan kabukları, tarhana, çay demleme, çocuk azarlama ve mevsime göre yapılan ev işleriyle örülü, her türlü değişiklikten köşe bucak kaçılan bir sığınak gibidir.

Herkesten kurtulmak ancak kendini feda etmekle oluyormuş anladım; herkesten kurtuldum, kendimi kurtaramadım, onu rehin vererek bir yaşamaya başladım.

 

Cemile onu "huyu yumuşak, evine düşkün, kadında gözü olmayan iyi koca" olarak sahiplenip överken, anlatıcı bu övgülerin altında eridiğini, erkekliğinin, babalığının ve benliğinin gittikçe silikleştiğini hisseder.

Kapat kapıyı, emniyet gibisi yok. Rüzgar ıslık çalıyor, şeytan da karşılık veriyor... Her şey ve herkes geçse biz muhkem, sabit, emin yerimizde kalsak... İnsan işte, işi gücü, bittikten sonra elindeki boş bardağı içiyormuş gibi ağzına götürüp getirmek, insan işte, kertenkelenin hallicesi...

 

Mezarlıkların birer "saadethane" olduğuna inanır; toprak altında sessizce yatarken üstünden vızır vızır geçen arabaları, pazara koşan insanları ve hay huy içindeki dünyayı izlemenin huzurunu hayal eder.

 

Cemile elinde meyve tabağıyla balkona gelir; öbür taraftaki hayata, cennetteki olası eş paylaşımına ve yedi bin senelik ahiret senaryolarına dair neşeyle konuşur.

Işığı açtırmadan balkonda karanlıkta oturarak, sokaktan gelen sesleri dinleyerek "herkes neyse o" olmanın o ağır ve sinsi sükûnetini içselleştirir.

 

“Hayat rüyadır derler, benim hayatım hiç rüyalarıma benzemedi, hayatıma benzemeyen her şey rüyam oldu” diyerek asıl trajedisini özetler. Çarçur etmek istediği hayatı başkaları tarafından tasarruf edilmiş, geriye ise kimseye yaramayacak kadar tutumlu, sıkışık ve rutubetli bir ömür kalmıştır.

…