10 Kasım 2026 Salı

Şule Gürbüz - Öyle miymiş - Notlar / Övgüler

Şule Gürbüz - Öyle miymiş - Notlar

İletişim Yayınları, 2016

 


Cennet Varken Cinnet Olabilir Mi?

Varoluş Ontolojisi

Dünyanın, fezada debelenen bir bilyeden, magma ve depremle tehdit eden ama üstü ve tabanı buz tutmuş yorgun bir yerküreden ibaret oluşu varoluşun ilk zeminini oluşturur.

Tarihçilerin, filozofların ve peygamberlerin tanıklığı altında insan, dört yüzlü bir kemiği elinde çevirip "ahsen-i takvim" olduğunu sansa da yerküre gürültüyle dönmeye devam eder.

Yeryüzü son derece tenha bir yerdir; hakiki bir söz, derin bir acı ya da yalın bir hakikat milyarlarca insanı dolaşsa da sığınacak ve saklanacak bir göğüs kafesi bulamaz (Ne tenha bir yer burası. Bir söz, bir hakikat bütün dünyayı, milyarları dolaşıyor da ne bir sahip, ne bir göğüs kafesi buluyor sığınıp saklanacak). İnsanlar acıyı ve dertleri sadece kendi düşüncelerini sağlamlaştırmak, söze ve heybelerine mal etmek için ararlar.

 

Peygamberliğin bittiği yerde ne başlar?

Hakikatin ilk öğrenildiği, göze görünüp içe aktığı anlar ve mekanlar vardır. İnsana kendi günahından ziyade dünya üzerindeki tanıklıkları sorulacaktır. Eski zamanlarda insan kader, tanrı ve tabiatla iç içeyken hakikat elde tutulurdu; şimdiki zamanda ise olacağa olan inanç bitmiş, mesafeler kısalmış, içte büyüyen rüyalar arık yoktur.

 

Peygamberliğin ve mucizelerin son bulduğu çağda insan her şeyi bildiğini iddia eden gururlu bir soruya hapsolmuştur: "Kime göre, neye göre?" İnsanın hiçbir şeyle yetinmediği bu devirde ne bir ayet ne de bir mucize kâfi gelir. Hakikat yokluğunda dünya, torunundan azar işiten bir dede gibi taş kesilir; amaların neşesini, delinin kahkahasını ve ölünün tebessümünü anlamak zorunda kalır.

 

Mitolojinin, Atlas'ın ve Prometheus'un zamanlarından geriye sadece harabeler, çanak çömlekler ve müzelik kemikler kaldı. Devir üstümüze devrildi. Bunlar değil

mi, dansözün sözüyle Yahya'nın başını kesti? Bize miras kala kala bu kaldı.

 

Dünyanın acıya ve kedere eğilmemesi, kendisinin acı çekmemesindendir. Derin acı ancak bir İsmail bulmakla mümkündür ancak herkesin kaçıştığı bu çağda büyükler küçükleri görmek istemez. Dünya hayalden hayale devrilen bir seraptır; cennet dahi buradaki hayalin mislidir. Bütün varlık derin bir unutuşu ve karanlık sükuneti özlemektedir.

 

Burası hep böyledir

Derdi söze hapsedilebilen insan henüz dertle tanışmamıştır. 

Yolun olmadığını ve alınamadığını anlamak bilgelik gerektirir. Dünya bir uyum ve alışma yeridir; dağların ve taşların kabir olduğu bilindiğinde tanıklığın suçlusu insan olur. Beterinden sakınmak için öldürenin övüldüğü, suspus ölünen bir çark dönmektedir.

 

Ruh ne kadar yükselirse yükselsin sonunda hazır toprağa gömülecektir (…topraktan çıkıp gene toprağa gömüleceksin).

Sır saklandıkça insan ona kapanır ve içeriyi dışarıya, kendisini de kimseye açık etmez.

 

Tanrı'nın insana karışmaması değil insanın insana karışamaması acı olan. Ne kadar birleşilse değil mi yüzyıllardır akraba olunamadı, Adem kimin kardeşi bulunamadı. İnsanın hep acelesi var, işler yetişmiyor, hatta gerçek iş nedir bulunamıyor.

 

İrade babanın arabasıdır, alır almaz kaza yaparsın

İnsan şeytanla mücadele etmekten Allah'a vakit bulamaz; hatta şeytanın imanı ve gizlisiz saklısız oluşu insanda gizli bir hayranlık uyandırır.

 

Hiç dağa taşa, kuyulara yalan söylenmedi, hep gizli olan ve acı olan fısıldandı oralara, atıldı kuyulara, saklandı dağların arkasına.

 

Zayıf ve izansız yaratılan insan tabiatın seslerini duyamaz. Tabiat insana bir "kainat aptalı" muamelesi yapar. Deliler ve divaneler unutulmuş bir zanaat gibi kaybolmuştur. Hikayelere ve şiire inanan kimse kalmamış, acı başkasının olunca sadece ibret sayılmıştır.

 

Yalnızlık Allah'a mahsus

İnsanın yalnızlığı bir suç gibi algılanır. 

Kimse haddi aşan bir merhamet, haddi aşan bir yükseklik, haddi aşan bir aşkınlık istemiyor.

 

Bir şey yok, anladım, senden bana bir şey yok. Yok dernekle arkasına bakılmıyorsa, bari yok olalım

 

Ben kendimden yana değilsem kim benden yana?

Ölülere yer yok…

 

İyi olan hep gizlenir ve ayrı yol tutanın nereye gittiği bilinmez. Bilgi zenginliği ruhu incitir ve seyreltir.

 

Ey Türk genci,

Sen ne zaman gerçekten öleceksin,

…sağlığı kaymaklı yoğurtta, tadı tahin pekmez kaşıklamada, acıyı başkasında buldun…

…dünyaya bir şey vermemeyi kanaatkarlığınla perdeledin,

Acıyı Beethoven çekti sen üşenmezsen dinledin, can pahasına yazılan şiirleri ruhuna bakılmaz kızlara serpeledin…

 

“Allah bize lütuf verdi,” denilir, belki sade mühlet vermiştir.

Hölderlin, hangi taş ezdi seni tadın böyle güzelleşmiş?

…

 

Hayır Demeden İtiraz

Kendimi kabullenmekte zorlanmadım ama başka da hiçbir şeyi, hiç kimseyi kabullenemedim. Başka bir şeye ait en ufak kabulüm kendi reddim olacaktı.

 

Hayatla ve doğayla uyum sağladığını sanan insan, iplik arayan teyel gibi ömür boyu sökük gezer. 

Dünya diye dar bir yere girdiğimi düşündüm. Bunu anlamak beni o kadar daralttı ki bu darlıkta artık ne bedenim ne varsa ruhum soluk alıp kıpırdayacak bir yer bulamadı.

 

Milli Eğitim Bakanlığınca ilkokullara ve ortaokulların birinci sınıfına tavsiye edilen kitap…

Ama orta bire gidip hala bunları okuyan diyerek direkt beni özel olarak, parmağıyla işaret ediyordu. Bu parmak benim gözüme girdi.

 

Budala'yı bitirdiğimde kitapta başından beri aradığım budalayı bulamamıştım, ama kitapta bulamadığım budala şimdi evde sobanın arkasında duruyordu.

 

Keder her şeyden kederlenebilecek hale gelen için eylül kamil bir zaman, çünkü güzelliğin doruğu. Olgun ruh en çok olmuştan ve bu terkten, halin kamil anından, zamanından en büyük ıstırabı duyar.

 

Elimde Ölü Canlar ile bahar geldi. Kiraz çiçeklerini gördüm, halsizce de olsa çiçekten koparıp dibini derinden derine kokladım ve bu koku ve çiçeğin çok narin dokusu beni anlayamadığım daha doğrusu artık anlatamayacağım şekilde aniden şiddetle ağlattı.

 

Dert

Yani bir kusurdu, halbuki dert kusursuzluktu ya da bunu özlemekti ya da damlayamamaktı, bombelenmek ama içe doğru bombelenmekti, yer gök yıkılsa ses edememekti. Ben bunu bir kere bildim, tekrar bilmeye, başka bilmeye razı değilim. Bildiğimi unutmaya razı değilim.

 

Gizli hayatım benim bütün hayatımdı, bundan el çektirilirsem gidecek ve duracak başka bir yerim yoktu.

 

Nasıl yaşanacağı, neyle yaşanacağı benim tek derdim oldu. Dertlerin en temellisi, dertlerin en tedavisizi, tedavisi ölüm olanı, çaresi ölüm olanı geldi beni buldu...

 

Genç denir mi 

Genç denir mi gençliğini şiire ve karanlık meyhanelere gömmeyene?

Gömdüğü nedir bilmeyene, gömüp geri dönmeyene, mezarını bilmeyene

…

Gençtim. İstisnasız her gün öldüm. Ölümüm bana sırlandı.

…

 

Öyle Miymiş?

Batı felsefesini anlamak Hıristiyan dinini ve teolojisini (İncil, Markos, Matta, Augustinus) bilmeyi gerektirir. 

 

İsa mazlum, genç ve şeriatsız olduğu için halk tarafından sevilmiştir. Halk ancak perişan olanı ve genç öleni sever. Kendi emeğiyle kazananı kıskanan avam, hak etmeden elde edene ses çıkarmaz. 

Koca Galip'ten ahmağa "Hoşça bak zatına" sözü kalmış.

 

Bunca sene, bunca yüzyıl nerden geldik, nerden bittik, aslımız ne neslimiz ne diye kıvraşanlar Heidegger'in atma, fırlatma teorisi ile soba gerisinde, kalorifer altında mayalanmış hamur gibi gevşeyip rahatlamışlar. Sanki kimseyi Allah yaratmamış da Heidegger fırlatmış. Herkes mi bu kadar fırlamaymış.

 

Dostoyevski sevgisi, bilmediği dildeki şarkıyı giyinmek gibidir. Tolstoy ise köylü bir kocakarının katıksız imanına özenir ancak kimse o kocakarının isli kulübesine ve yoksulluğuna talip olmadan sadece imanı almak ister.

 

Memlekete taze şey zaten gelmezmiş. Memleketimize hele eskiden gelen fikirler ve telakkiler askerlere dağıtılan İkinci Cihan Harbi'nden kalma donmuş etler gibiymiş. Yenmemiş mi yenmiş, ama yaramamış.

 

Paris'teki kilometrelerce uzanan düzenli Haussmann binaları ya da Notre Dame gibi azametli katedraller Doğulu’nun gönlünü buruşturur. Eğri, çıkmaz sokağı ve nemli bahçeyi özleyen insan için fazla düzenli ve estetik binalar duaya mani olur. Çok güzel yapılan şeyler sadece seyirlik kalır.

 

İnsan ahreti de dünyada kurduğu tüccar mantığıyla kavrar. Cehennemin dolmadığını söyleyen ayete inat, kendi sevmediği herkesi cehenneme doldurur. İki zina edenin hesabını tutarken, balina avlayanlara ya da devlet adamlarına ses çıkarmaz.

 

O zaman din yumuşakmış köylüler gelip kendileri gibi sertleştirmiş. Elleri gibi, dilleri gibi, derileri gibi dinleri de sertmiş.

 

Abdest namaz zor olmasaymış kimse ezoterik olmazmış...

 

Toplumda her şey biçimsel ahlak ve gösterişten ibarettir. Şeytan dahi insanlığın bu zahmetsiz kötülüğü karşısında mesleksiz ve işsiz kalmış.

 

Hayat çaya ve toplumsal ezbere mahkumdur. İnsanlar kimseyi yalnız bırakmaz; hastanede, evde, sokakta insanın tepesinde dikilip kendi sığ dünyalarını dayatırlar. Yalnız kalıp cinnet geçirmeye dahi izin verilmez.

 

Şairler bir redif yakalayıp bütün kainatı o redifin içine tıkarlar. Doksan beş kiloluk adamı haddeden geçirsen bir elif çıkmaz. Memlekette orijinallik hemen müridliğe ve tutarsız felsefelere dönüştürülür.

 

İnsan inceleceğini sansa da dünya kaba ve basittir. Dünya üstüne koyarak değil, üstündekileri atarak ilerler.

 

Sanki Daha Dünkü Cennet Kuşuyum

Günaha meyilli bir hayat yaşadım, çünkü günahı hor ve küçük gördüm. Sevap için didinmeyi de bir şeyleri yapıp yapıp dizmeyi de sanki biraz küçük gördüm...

Kendi günahımla sanki terbiye oldum, onun suyunda piştim.

 

Yüksek ruh yüksek acıya ihtiyaç duyar fakat yüksek acı son derece nadir ve pahalıdır. Her dertten bahsettiğinde önüne ekmek ve sırtına çul gösterilen insan, acısından utanır. Akıl az, elbise azdır; delirmek istense de akıl zihni terk etmez.

 

Bir şey yüzlerceyi kurtarıyor, elma baharı pembe yanaklarıyla...

Ne icat edilirse edilsin en güzel koku fırınlardan geliyor...

 

Ölmekten korkuyorum, tavuklu pilavlardan, helvalardan, su böreklerinden, bu ölü menülerinden korkuyorum...

 

Gerekçelerin haklılığı arttıkça sessizlik de artıyor.

Gerçeği ağır diye o tünellerin yanından geçerken gördüğümüz koca kayaların yanına kaldırmışlar.

 

İnsan eski bir tekrar, eski bir ezber.

 

Cenneti yeniden düşündüm ve beğenmedim...

Mahrumiyet değil mi güzel olan, eksik değil mi tam olan?

 

Dert, insanın hiçbir şeyi anlamayacak şekilde yaratılmış olmasında. Hatta anlamayı istemeyecek şekilde yaratılmış olmasında...

 

İnsan zaten kendini sever. Kim onu bu sevgiden vazgeçirmeye çalıştıysa sevilmeyen o oldu…

…

Kitaptan notlar burada sona erdi, şimdi (reklamlar) inceleme notları

…

 

Anlatının yapısal formu kategorize edilmeye dirençli; hiçbir şeyi açıklamayan, ifade etmeyen “deneme” etiketi yapıştırmayalım, ne diyelim (bir ismi var halbuki, biz ne dersek diyelim o hep “Öyle miymiş” diyecek)…

 

Anlatı ağırlıkla genç zamanlarda hissedilen (her gençlikte bunlar hissedilmez elbette) ontolojik sıkıntılar/varoluş sorgulamaları etrafında yol alıyor. Bu sorgulamalar okuyanı daraltacak gibi olduğu anda bölüm sonlarında kır böcekleri, çiçekler, renkler ve kokularla huzur bulabiliyoruz. Bu az bir şey değil.

 

Varoluş ve hayata dair sorgular soyutlama değil, somut örnekler üzerinden yapılıyor. Yani “gerçek” apaçık haliyle gözümüzün önünde. Gerçeğin apaçıklığı, durgun suya atılan taş gibi tetikler düşünceyi.

Burada şundan söz edelim: anlatının hemen başında, cümlelerin uzunluğu dikkat çekiyor. Bu uzun cümleler okura ve yazara, “burada mısın, hazır mısın, başlayalım mı” demenin bir biçimidir. Anlatının devamında kısa, keskin cümleler çok daha fazla. Böylece başladıktan sonra “ritim” tutulmuş oluyor ve zaten hep böyle olur.

 

Hatırladıkça hafıza ve bellek arasında yollar açarız. Bunu yaparken de zaman akar. Hatırladıkça daha fazla zaman parçasını bir araya toplarız. Niçin yazıyorum bunları; anlatı boyunca oldukça zengin kelime hazinesi dikkatimi çekiyor; ne kadar çok kelime o kadar çok zaman. Artık hatırlamadığımız, çoğunlukla unuttuğumuz kelimeler de var anlatıda, bu bakımdan da güzel ve zengin bir metin var karşımda.

 

Kitaba ismini veren “Öyle miymiş” başlıklı bölümde -miş/-mış" rivayet kipi, anlatıya mesafeli, masalsı ve ironik bir tat katıyor. Bu ironinin ardında olağan hayatımızın tekdüzeliğine direnene uyumsuzun umutsuz kabullenişi görülüyor. Zaten başka türlü yaşayamazdık der gibi...

…

 

Güzel şeyler az oluyor, ona bu yüzden “güzel” diyoruz.

“Öyle miymiş” fazla güzel bir eser.

… 

9 Kasım 2026 Pazartesi

Şule Gürbüz - Ağrıyınca Kar Yağıyor - Notlar

Şule Gürbüz - Ağrıyınca Kar Yağıyor - Notlar

Mitos Yayınları,

 


(Blog notu: şiir, eşelenmeye gelmez)

 

Zaman akıp giden bir nehir değil insanın omuzlarına binen bir yüktür.

“Öbür yanım benden de yaşlı” dizesi yaşarken yaşlanmış bir ruhun ağırlığını taşıyor.

 

“Ölü bir gecenin sandukası gibi ağır ve çileli…” Yalnız için gece, bir tabuta dönüşür.

 

Yaşam ile ölüm arasında: “…söyleyemediklerimim – henüz ölü bile değilim.” Olana dair elinde olmayandan başka bir şey yok ve bu durum “henüz ölü bile değilim” ifadesinde, muhatabını bulamayan bir “şikayet” olarak belirir.

 

GEÇ KALMIŞIM başlıklı şiirde zaman, hep ertelenir ve bu ertelemeler arasında gidip-gelen insanı tüketir. Zaman bu boyutuyla akmayan, birikip, taşan ve insanı yoran yüktür.

“Yaşam ne güzeldin olmasan.”

 

Yalnızlık ve kimsesizlik; “gömütsüz dinsiz-im” ifadesinde insanlardan, kimliklerden, geleneklerden kopmuş, mutlak bir yalnızlığı ifşa eder.

Yalnızlık; kar, buz ve soğuk gibi sıcaklıktan (canlılıktan) yoksun imgelerle vurgulanır: “Avucunda yarıyarıya donmuş bir gün…” / “…bir kahvenin ılık bırakılmışlığı,”

“Cama vuran kar taneleri yüzümdeki acıyı elinde sıkan / anın canını daha da acıtan ve cama geçiren dişlerini” dizelerinde soğukla büyüyen, cisimleşen yalnızlık şairin canını yakan bir varlığa dönüşür.

 

“Sen” sesinden yoksun kişinin bedeni parçalara ayrılarak, deforme edilerek ifade edilir: “Yorulmuş ellerim…” / “kırık gözbebeklerim…”

 

Ölüm korkulan bir son değil, yalnızın kalbinde soluklanan ikiz kardeştir.

“Ölüm kurtuluşsa yaşam ölümdür” dizesiyle hayatın ölümden daha yorucu olduğunu beyan eder.

 

Hayal kırıklıklarına ve düşlere karşı kendini koruma çabasını “Bir tesbih böceği sırtüstü düştüğünde / nasıl düşleri biterse / öyle sırt çeviriyorum düşmeden tüm düşlere.” dizeleriyle ifade eder.

 

Hayata karşı yorgunluğun ve kayıtsızlığın ifadesi: “Yaşam / seni geri verdim / geri verdim / geri verdim...”

… 

Şule Gürbüz - Ne Yaştadır, Ne Başta - Akıl Yoktur - Olay akışı / Notlar

Şule Gürbüz - Ne Yaştadır, Ne Başta - Akıl Yoktur - Notlar

Mitos boyut Yayınları, 1993

 


Akıl, Ölüm ve Gülünç

Oruç Aruoba

Akıl, olanaklı sınırlarından birisine ulaşınca ölüm ile; bir başkasına ulaşınca da gülünç ile karşılaşır…

 

Akıl kendi alanında tutarlılıkla akıl yürütür ve sonu bulmaya, sona ulaşmaya çalışır.

Ölüm, aklın aydınlatamadığı bir noktada durur.

Akıldışı olan gülünç/saçma, aklın sınırının hemen dışında durarak ona direnir.

Ölüm, bir “son” olarak bilinse de anlam içeriği sunmadığı için en büyük saçmalıktır.

 

Ölüme ve saçmalığa verilen yanıt, yaşamın acısını ve bilincini taşıyan traji-komik bir gülmedir. Bu tavır, ölüme rağmen yaşamın anlamını sahiplenir.

 

Akıl Yoktur, uçurumun kıyısında dans eden bir eserdir.

…

 

Cehennemin sınırları yoktur…

…biz neredeysek, orası cehennemdir,

Ve cehennem neredeyse, biz de hep orada olmak zorundayızdır.

…

 

Birinci Sahne

Karanlık, boş sokak. Duvarın dibinde gözleri eşarpla bağlanmış, kalın giysili, Yaşlı adam söylenir.

Başımdan hiçbir şey geçmiyor. Bu nedenle anlatacak çok şeyim var.

 

Ayak sesleri üzerine Hizmetçi çıkagelir. İkili sohbet eder.

Bakarken yirmi sene; korkarak otuz sene Durur. on sene de çocukluk ... İşte insan ömrü.

 

Sokakta iki kadın (Yaşlı Kadın ve Genç Kız) belirir. Hizmetçi kaçar. Yaşlı Kadın, Yaşlı Adam'a geçmişte ona hizmet etmemiş olmanın pişmanlığını dile getirir ve onu “toz gibi” bulduğunu söyler. Yaşlı Adam ise gözlerini açarsa bakışlarını beğenmeme ihtimalinden korkarak gözünü açmaya yanaşmaz.

 

Hizmetçi geri dönüp kadınlara ne getirdiklerini sorar. Yaşlı Adam'ın “Yorgunken ne yaparsın?” sorusuyla başlayan konuşmada yorgunluk, “kafaüstü düşerken çıkarılan o ses” ve “sağırlaşma/yaşlılık” üzerinden tanımlanır (Yorgunluk, işte, kafaüstü düşerken çıkardığın o sestir. / Bu düşme sesleri arttıkça, insanın kulakları da ağır işitir olur. Kafasındaki gürültüden fırsat bulup da dışarıda söylenenleri bir türlü işitip anlayamaz); düşerken tutunulan dal ve Tanrı'nın “Seni kurtaracağım, ama elindeki o dalı bırak” çağrısı gündeme gelir.

Hizmetçi uzak bir yeri göstererek kadınların dikkatini dağıtır; bu sırada Yaşlı Adam'la birlikte duvarın arasına atlayıp kaçarlar. Kadınlar döndüklerinde ikisini bulamaz; Hizmetçi'nin gösterdiği yöne bakıp peşlerinden koşarlar.

 

İkinci Sahne

Yaşlı Adam gözlerindeki eşarbı boynuna indirip iki katlı eski bir eve girer. Alt katta Birinci Adam, İkinci Adam ve sürekli kaybeden Uğursuz içki içip “21” oynamaktadır.

Yaşlı Adam sessizce üst kata çıkar, bir koltuğa oturup “yorgunluk” halini ve ses tonunu prova eder. Masadaki nesneleri ve fotoğrafları inceler; bir fotoğrafı “Paris” olarak tanımlar ve inandığı için öyle olduğuna karar verir, altında “Constantinople” yazmasına rağmen bunun yanlış yazıldığını söyler (Bir yalan ne kadar sürer? Doğrular uzun mu sürüyor sanki? Bir yalan, ona inandığım süre içinde doğrudur).

Ben de dolmayı bekleyen bir şişeyim, eninde sonunda.

 

Aşağıda para ve saat yüzünden tartışan adamlar çatı katına yönelir; Uğursuz da saklandığı yerden ortaya çıkar. Yaşlı Adam evin dışarıdan verdiği vaadin içerideki “sefalet”le çeliştiğini söyler.

 

Hep birlikte aşağı inip içki içerler. Duvardaki haritada Gelibolu'yu gören Yaşlı Adam'ın sözleri üzerine absürt bir tartışma döner (Ama bu, o an içindir; o anı kurtarmak, zorda kalındığında da bir düş ölüsü gibi raflardan indirip kullanmak, rahatlamak, harcamak içindir. Oraya hiç gidilmeyeceği bilinir).

 

Kapı yumruklanır; Yaşlı Adam'ın çağrısıyla içeri giren Hizmetçi, adamların halinde “sızı” görür, yangın söndürmeye çalıştığını ama “yanmakta olduğunu hatırladığını” söyler. Yaşlı Adam bunu “mutluluk” olarak adlandırıp kapıyı vurarak çıkar.

 

Üçüncü Sahne

Karanlık sokakta duvar dibinde yarı uyuklayan, hırpani bir kadın sızlanmaktadır. Yaşlı Adam ona “olgun” olmadığını söyler; kadın ise ölmediği için olgun olamayacağını öne sürer (Nasıl olgun olabilirim; daha ölmedim ki). Kadın Yaşlı Adam'ı omuzlarından yakalayıp “Doğrula beni - doğru olduğumu söyle” diye haykırır, ardından ağlayıp sokağın başından yeniden yürümesini ve onu görmemiş, unutmuş gibi davranmasını ister.

 

Sokağa sallanarak giren bir Adam görünce Yaşlı Adam yere atlayıp inleyerek rol yapar.

Rolü inandırıcı bulmayan Adam sinirlenip Yaşlı Adam'a bastonuyla vurur. Yaşlı Adam yara bere içinde kaçar.

 

Dördüncü Sahne

Sokak lambasının altında inleyip ağlayan Yaşlı Adam eşarbını çıkarıp gözlerini siler ve cebindeki “Paris” fotoğrafına bakar.

“Ne zaman insanlığa soyunsan, çıplaksın” diyerek yediği bastonları ve beğenilme arzusunu sorgular: Bu yaşa geldim; daha ne kadar bekleyeceğim? Üstelik beklerken de sopa yiyorum.

 

Yaşlı Adam lambanın altında uykuya dalar. Hizmetçi'yi arayan Yaşlı Kadın ve Genç Kız onu bulur. İkili arasında “abla”lık tartışması çıkar; Yaşlı Kadın “abla”nın Latincede “çabuk ölen” anlamına geldiğini ve Genç Kız'ın yüz yaşından sonrası atlanarak aslında 125 yaşında olduğunu söyler. Sırtına tebeşirle “125” yazar ve yazı silinirse öleceğini iddia eder.

 

Gürültüye uyanan Yaşlı Adam, Yaşlı Kadın'ın “Bana üzül” ısrarıyla karşılaşır. Genç Kız sırtındaki yazıyı kontrol ederken sırtüstü düşüp “Yazım silindi... öldüm ben” diyerek hareketsiz yatar (Öldüm; ama sizi duyuyorum). Yaşlı Kadın ve Yaşlı Adam onun “öldüğünü” tartışır.

 

Hizmetçi, gözünün önünde birinin ölmesini kendi acılarına yorabileceği için memnuniyet duyar; ancak kalbinin attığını fark ederler. Ölü mü diri mi olduğuna karar vermek için Yaşlı Adam para atar; Genç Kız parayı kapıp “beni kuyuya atacaksınız” korkusuyla kaçar.

 

Beşinci Sahne

Şafak vaktinde, sokak ortasındaki bir tahta masada Yaşlı Adam, Hizmetçi ve Yaşlı Kadın oturur.

Yaşlı Kadın'ın “budala” sayılma ihtimali üzerinden budalalığın bulaşıcılığı ve dengesizliği tartışılır.

 

Yaşlı Adam arkadaşının hediye ettiği hırkayı “mankenliğini yapmak”la açıklar. Ardından Yaşlı Adam, evde okunan bir şiirle manava gitmenin absürtlüğünü (“kıvırcık saçlı” diye marul istemek) anlatır.

 

Yaşlı Adam eşarbını bağlayıp masaya kapanır ve zamanı kemirerek kıvrandıklarını söyler.

Yaşlı Kadın'ın “her şey kafamızda” çıkışı üzerine Yaşlı Adam ve Hizmetçi, “beter olmak” ile “hayat” arasındaki özdeşliği ve huzursuzluğun/kalpazanlığın doğasını konuşur. Yaşlı Kadın ve Hizmetçi uykuya dalarken Yaşlı Adam eşarbı çıkarıp “Görmenin tek iyi yanı, 'Gördüm, görüyorum' demek - ne gördüğün değil” diyerek yürümeye başlar.

 

Altıncı Sahne

Yarı aydınlık, serin havada yürüyen Yaşlı Adam, sabahçı kahvesinin önünde oturan eski sevgilisi Kadın'la karşılaşır. Yaşlı Adam eski sevgililerle içtenlik numarasından nefret ettiğini ve bıçaklanmaları gerektiğini söyler; Kadın da çantasından büyük bir bıçak çıkarır.

 

Kadın, Yaşlı Adam'ın kafasındaki sahneleri kendisinde bulamadığını ve içindeki “asit”in/yangının akması için kendisini anlamayacak, hırpalayacak birini aradığını anlatır (Beni yaraladığın bir yerimden içimdeki asit dışarı akacak, ben de belki biraz soluk alacağım. Sen beni yendikçe, benim kendimi yenmeme gerek kalmayacak). Ardından Yaşlı Adam'ın kulağını ısırır ve hızlıca uzaklaşır.

 

Yalnız kalan Yaşlı Adam radyoda istediği şarkıyı bulamaz; cebinden kaset çıkarıp Rusça bir şarkı açar. Dilini anlamadığı için şarkının kendi ruhuna ve acısına tam oturan dizeler söylediğini hayal ederek bundan büyük bir doğruluk ve haz duyar: Anlamayınca ne hoş. Anlamayınca her şey ne hoş.

 

Yedinci Sahne

Hizmetçi gerçek balık avlamadığını, herkesin bildiği balığa razı olmanın zorluğunu ve bir şeyi bulmanın da boşluk/uçurum yarattığını anlatır; hayallerin ve sahte ile gerçeğin ayırt edilemezliğini vurgular. Yaşlı Kadın ona “farkı yok” diyerek karşılık verince öfkelenip Hizmetçi'yi sarsar; Hizmetçi kaçıp gider.

 

Yaşlı Kadın'ın karşısına Anne ve yanındaki Çocuk oturur.

On beş yaşındaki çocuğun yalnızca “Anne” diyebildiğini söylerler. Anne ve Çocuk kalkıp gider.

 

Yaşlı Adam birden Yaşlı Kadın'a sarılıp “Anne, anne...” diye seslenir; Yaşlı Kadın da “Yavrum...” diyerek karşılık verir. Becermediğini, yenildiğini, kaybolduğunu, boğulduğunu ve ne istediğini bilmediğini söyleyen Yaşlı Adam'a Yaşlı Kadın; istememeyi, bilmemeyi ve ne istediğini hiç bilmemeyi öğütler.

Bilme oğlum, bilme - ne istediğini hiç bilme. Bunu bilirsen, hayatın boyunca bileceğin tek şey bu olur.

…


8 Kasım 2026 Pazar

Şule Gürbüz - Kıyamet Emeklisi - Birinci Cilt - Özet / Notlar

Şule Gürbüz - Kıyamet Emeklisi - Birinci Cilt - Notlar

İletişim Yayınları, 2022

 


Aziz sabahın erkeninde yokuştan inip eve dönerken daha Makastar Sokağı'na giriyordu ki zaman zaman karşısına çıkan siyah köpek nerden fırladıysa hiç ortada yokken birden mancınıkla atılmış gibi üstüne uğradı.

 

Köpeklerin fakir fukara adamlara havlayıp zenginlere yaranmasından yola çıkarak içten içe öfkelenir: “Mekruh riyakar,”

 

Tabiatın sükûnetine ve çiçeklerin nakşına bakarak biraz huzur bulmaya çalışsa da zihnindeki o huzursuz ve sorgulayan çarklar dönmeye devam eder.

 

Eve dönen Aziz, üniversiteye başlayacak olan oğlu Adil’in odasına girer ve onu kitap seçimi üzerinden eleştirir. Adil’in dünyayı anlama çabasını ve yaşadığı o derin sessiz/kekeme tıkanıklığı gözlemler.

“Oku tabii, ne yapacaksın ama iğrene iğrene, utana utana oku, bunlar mihrabın olmasın.”

 

Karısı Tevhide için ilk aday olan lacivert formalı "pilot" hüsranla sonuçlandıktan sonra, aile yeni bir aday bulma paniği yaşar.

Kim neyi arıyorsa onun tuzağına da yem oluyordu.

 

Nihayet Zeyrekli bir ahbabın vasıtasıyla, Vakıflar'da çalışan, Erzurum'dan gelmiş "temiz ahlaklı" denilen genç memur Aziz, dayı ve ahbap tarafından çay bahçesinde "görücüye" çıkarılır.

Efendim insanın kendinden biraz olsun ümidi varsa evlenir mi?.. İnsan zaten bir bela, herkesi birbirine çatacaksın ki birbirlerinin belası olsunlar da etraf rahat etsin...

 

Günler sonra karısının ısrarı ve evdekilerin meraklı bekleyişi üzerine dayı, Üsküdar Evkafı'na gidip Aziz'i çalıştığı yerde ziyaret eder ve onu eve davet eder.

Aziz, evin büyüğü gibi rahat, mutedil ama yine de o hafif huzursuz ve felsefi üslubuyla konuşmaya başlar.

Liseden yeni mezun, Manisa'nın bereketli havasından nasibini almış Tevhide salona çağrılır. Tevhide, utangaç ve dalgın bir halde "Nasılsınız?" diye mırıldandığında, Aziz bu yönlendirilen ve silik hatırdan sorma biçimine ani bir öfke ve hiddet duyar.

İçindeki o yükselen asabiyeti bastırmaya çalışarak, Yakutiye civarındaki dedesinin evine komşu olan bir Şazeli tekkesini ve perşembe akşamları yapılan zikirleri anlatmaya başlar.

“Buyruğun tut rahmanın, tevhide gel tevhide, tazelensin imanın, tevhide gel tevhide.”

 

Tevhide’nin halası ve annesi Aziz’e adeta bayılmıştır; onu “evliya gibi,” “eskiyi bilen, Allah adamı” biri olarak överek derhal Manisa'daki babaya müjde verilmesini isterler. Dayının “Sanki biraz kibirli mi, fazla bilecen mi?” şeklindeki kuşkuları, anında Tevhide'nin annesinin coşkulu savunmalarıyla bastırılır ve Manisa'ya gidilip kızın istenmesine karar verilir.

 

Aziz, Manisa seyahati öncesinde İstanbul'da akıl danıştığı, Üsküdar İcadiye'de oturan, emekli bir Evkaf memuru olan Nuhu’yu yanına alarak yola çıkar. 14 yaşında İstanbul’a gelmiş, kendisini tamamen bu topraklara yamamış ama hep "kendi sesinin" ve sözünün ağırlığı altında ezilmiş yaşlı ve muhterem bir adam olan Nuhu, bu yolculukta Aziz'in sessiz refiki olur.

 

1960 kışında Yakutiye

Babası günlerce, hatta haftalarca "dilsiz oruçları" tutan, geceleri uyanıp defterler dolduran, dış dünyayla ve kimseyle teması olmayan ketum bir adamdır. Annesi ise bütün benliğini ve varlığını tamamen kocasının arkasında bir gölge gibi var etmeye adamış, evde sesin bile bir kristal gibi havada kırıldığı, rengin ve hayatın tozlu bir sükûnetle bastırıldığı o kapalı dünyayı örmüştür.

Evlerinde kavga dövüş yoktu, sofraları zengin değil ama muntazamdı, temizdi. Sadece ses çıkarmak imkanı hemen hiç yoktu... Bir kaşık yere düşse ya da bir battaniye çok hızlı silkelense bir an o an sanki havada donar dururdu. Havada kırılan bir kristal avizenin yere düşüşünü izlerlerdi.

 

Evdeki sessizlikten, soğuktan ve karanlıktan korkan Aziz, amber rengi gözleriyle karanlıkta parlayan kedisini adeta bir "fener" gibi kullanarak gece gezmelerine, bahçeye ve alt kata inmeye başlar.

Kedi: kucağında basiret asası…

 

Kedi, onun bu dilsiz ve ürkek dünyasındaki tek yoldaşıdır; zihnindeki bütün kelimeleri, sıkıntıları o kediye fısıldar, onunla konuşur.

 

Okul çıkışı abisi Adem’in çalıştığı gümüş atölyesine gitmeye zorlanan Aziz, orada her emre amade duran abisi Adem’in o kusursuz "uyum" mekanizması karşısında kendi yabancılığını ve uyumsuzluğunu derinden hisseder.

Adem, akşam sofrasında Aziz’i ustaların ve anne-babanın önünde eleştirip küçültürken, Aziz kendi zihninde ve benliğinde darmadağın olur.

Hayat ile o gece tanıştı ve hiç sevmedi. Ama bunu ona belli etmemesi gerektiğini saniyeler önce öğrenmişti.

 

Evde abisi Adem’in sert eleştirileri ve anne-babanın dilsiz mesafesi altında ezilen Aziz, sabaha karşı cebinde bir yumurta ile kimseye haber vermeden sokağa çıkar. Karnı açtır, cebinde parası yoktur; sokaklarda, camilerde üşüyerek ve yorgunluktan bitap düşmüş halde dolaşır.

 

Sarılık Tekkesi

Camide imamın yönlendirmesiyle, sarılık hastası bir çocuğu ve kadınları “Sarılık Tekkesi”ne götürmek üzere yola düşmek zorunda kalır. Çocuğun ağırlığı, yolun uzunluğu ve hayatın bu beklenmedik yükü altında içindeki o hınç ve öfke patlama noktasına gelir.

 

Tekkeye vardıklarında yaşlı hoca çocuğa bakar, "kof ve besmelesiz" olduğunu söyler. Ardından çocuğun sarılığını ve iştahını kesmek için onu bahçede zincire vurulmuş yaşlı bir boz ayının sırtına yatırıp "çiğnetme" işlemi yapılır.

 

Kadınları at arabasıyla evlerine bırakıp tekrar tekkeye dönen Aziz’e, tekkenin sahibi yaşlı adam evine gitmek yerine orada kalabileceğini söyler. Aziz, babasının yüzüne bile bakmadığı o ev yerine bu tekkeyi ve yaşlı ayının bağlandığı taşlığı tercih eder.

Taşlığa bağlanan o ihtiyar boz ayı ile aynı çatı altında, sobayla ısıtılan küçük bir odada, buz gibi bir yatakta hayatının en derin ve deliksiz uykusunu uyur. Sabaha uykusunu alarak uyanan Aziz, bahçeye çıkardığı ayı ile birlikte yeni bir güne başlar.

 

Sabah uykusunu ayının yanında huzurla uyandıktan sonra, Hasan Amca ile birlikte "dabaz" (kaşıntı) şifası için Pasinler tarafına doğru yola çıkarlar. Yolda çocukların taşlı saldırılarına uğrarlar.

Vardıkları evde, "Baba" (Erenler Babası) adında, etrafındakilere sert sözler söyleyen, kahkahaları ve hiddeti iç içe olan, heybetli bir adamla tanışırlar. Ayı yine hastanın sırtına çıkarılarak "çiğnetme" merasimi gerçekleştirilir.

 

Eve yaklaştığında abisi Adem'in onu kapıda bekleyip “Geldi!” diye bağlaması ve annesinin müthiş bir öfkeyle “Gel içeri, gel de gününü gör” demesi üzerine Aziz içeri girmekten vazgeçer.

İçindeki o hınç ve öfkeyle arkasına bile bakmadan kaçarak yine akşam olmadan Baba'nın evine sığınır.

 

Baba'nın yanında ağlamaya başlar. Baba'nın ısrarlı soruları karşısında hayatının o gerçek derdini kelimelere döker: Babasının dilsiz oruçlarını, annesinin ona bakarken yüzünü asmasını, abisinin değişimini ve evde kendini bir yetimhane çocuğu gibi hissettiğini itiraf eder.

Hay aslanım, derdini seveyim, konuş, nihayet bir dertli buldum...

 

Başına felaket geldikten sonra üzülmeye dertli olmak denmez zaten, böyle ince ve sürekli bir sızı duymaktır dertli olmak, başkasının aldırmayacağı şeye küsmektir, kaburgası kalın 33 kaburgalı olmamaktır.

 

Okul kıyafetleri olarak kendisine verilen o büyük ve tuhaf elbiseleri giydiğinde içinde derin bir uyumsuzluk ve süflilik hisseder. Okula gittiğinde matematik öğretmeninin ve arkadaşlarının dalga geçişleri, alaycı bakışları karşısında iyice ezilir.

Evdeki bunalımdan kurtulmak için Fatma Bacı’ya yardım edip patates soyarak teselli arayan Aziz, yapılan küçük işlerin bile bir "fevkaladelik" gibi övülmesinden garip bir haz duyar.

Akşam karanlığında, ayazın en keskin anında tekrar Sarılık Tekkesi'ne, Hasan Amca’nın kapısına dayanır. Kapıyı açan kadının ve Hasan Amca’nın onu yargılamadan, yabancı görmeden “Gel oğlum içeri gir” demesi Aziz'in içindeki o buzdan duvarları eritir.

 

Hasan Amca’nın tekkesinde geceyi geçiren Aziz, sabaha karşı ayıyı yakından izlemek isterken hayvanın ani bir hamlesiyle sol yanağından ve ensesinden yaralanır. Ayıdan beklediği o dilsiz dostluğun ve şifanın hayali bir anda yıkılır; ayı da herkes gibi kendi tabiatına hapsolmuş, yorgun ve kırgındır.

 

Hasan Amca’nın evindeyken Baba’nın adamları onu tekrar "Baba"nın yanına çağırır. Aziz başta çekinse de gitmeye karar verir. Mecliste Baba, onun bu halini görünce şefkatle ve gülerek karşılar; ayıdan şifa umarken şamar yemesini meclise neşeyle anlatır.

 

Ertesi gün okula gittiğinde yüzündeki yaralarla bambaşka bir özgüven taşır.

Müdürün odasında babası Halis Efendi, onun bu halini, ayı işlerine karışmasını ve evden kaçmasını "nankörlük" olarak görüp müdürün ve hocanın gözü önünde onu tokatlar. Aziz'e sahip çıkmaya çalışan Nazif Bey de babasının hiddetinden nasibini alır.

Ne babası, ne evladı, çocuk yedi-sekiz yaşına kadar çocuktur, sonra işte böyle hasım olur, kimin gücü kime yeterse, işte böyle... Ben bunun velisi değilim, kim alır alsın, anası da değil, siz de adam değilsiniz...

 

Aziz, okuldan sonra Baba’nın yanına döner. Baba’nın "insan seviyesinde" kalmaktan yakınması, mürşitliğin kolaylığından ve kendi yalnızlığından bahsetmesi Aziz'in zihnini açmaya devam eder.

 

Okul çıkışı, babasının evde olmadığı bir saatte özlemle eve koşan Aziz, kapıyı açan annesine sarılır, günlerce biriken gözyaşlarını döker. Ancak annesi taşa dönmüş gibi ne bir kelime eder ne de yüzüne bakar.

Aziz, 'Anne, en sevmediğim şey şu susma adeti, n'olur bir şey de, sen tutmazdın, yapmazdın, yoksa yoksa sen de mi dilsiz orucuna başladın?' Annesi cevap vermeden öyle duruyordu.

 

Üst kata çıktığında odasının darmadağın edildiğini, yatağının kaldırılıp yerinin değiştirildiğini, abisi Adem'in odasını kendi zevkine göre düzenlediğini görünce evden tamamen dışlandığını, bu yuvada artık bir "hayalet" haline geldiğini fark eder.

Annesinin mutfakta kaynayan bomboş tencerenin başında sessizce durması karşısında çıldıran Aziz, içindeki o cinnet benzeri öfkeyle tencereye vurur; ancak annesinden yine hiçbir tepki alamaz. Evin o dilsiz ve sinsi sükûneti, onu tekrar Baba'nın evine ve tekkenin sığınağına iter.

 

Aziz, evdeki dilsizlikten ve babasının şiddetinden kaçıp tekrar Baba'nın yanına döndüğünde şefkatle karşılanır. Baba, ona “Metaxa” adlı amber rengi içkiden ikram ederken ilk damlayı “haram” diyerek dışarı attırır.

 

Baba, Aziz'e dış dünyadaki ezilmelerden korunmak için “kaale almama” ve “kendinden eksiltmeme” dersleri verir; sokaktaki her türlü zorbalığa karşı ruhu hermetik bir mühürle kapatmanın yollarını öğretir.

 

Aziz, kendisiyle dertleşmek isteyen Türkçe hocası Nazif Bey’in evine gider.

Nazif Bey; gençlik hayallerinin, okuduğu kitapların, ideallerinin ve Anadolu'da öğretmenlik yapma coşkusunun nasıl buharlaştığını, geriye sadece derin bir kibir, yetersizlik ve "hiçleşme" duygusunun kaldığını acı bir dille itiraf eder.

Benim beklediğim en mutlu sözde baharım meğer çoktan bitmiş, gelecek zannettiğim geçip gidenmiş, olacak zannettiklerim olanlarmış. Şimdi bir aydır sana ne sunacağımı düşünürken her yeri boş gördüm, kusura bakma.

 

Aziz, babasının gazabından kaçıp sığındığı çatıda karlar altında geçirdiği bir buçuk saati hatırlar. O an zihninden geçen her şeyin sanki havada ve anında gerçeğe dönüştüğü, zamanın durduğu o büyüleyici an, onun hayatındaki nadir “tam olma” ve “seyir” hallerinden biridir. Ancak her seferinde bu rüyadan kendi korkusuyla uyanmak zorunda kalmıştır.

 

Okulda, muavinin odasında uğradığı fiziksel şiddetle saçlarının ortasından "tren yolu" şeklinde kazınması ve favorilerinin yolunması Aziz'i tam bir perişanlığa sürükler. Ancak bu mutlak yıkım anı, beklenmedik bir şekilde onu dış dünyanın tüm yargılarından ve korkularından azat eder; artık kaybedecek bir şeyi kalmamıştır.

 

Baba, akşamları Aziz'e dışarıdan gelen her türlü darbeye, söze ve kötü bakışa karşı ruhu kapatma dersleri verir. Dış dünyayla araya “hermetik bir mühür” çekerek, içindeki o sessizliği korumanın en büyük servet olduğunu öğretir. Aziz, bu koza benzeri iç sükûnette yavaş yavaş pişer ve kendi ağırlığını taşımaya başlar.

İçinin sessizliği senin servetindir, onu kaybetme de neyi kaybedersen kaybet, zaten başka kayıp da yoktur.

 

Aylar sonra, kulağı küpeli, kulakları ve kaşları gölgelenmiş, şık takım elbisesiyle Aziz; Hasan Efendi ve yaşlı boz ayı ile birlikte şehrin merkezine, çarşıya iner.

İnsanların bakışları, laf atmaları ve taşlamaları artık ona ilişmez. Aziz, dışarıdaki gürültüyü ve uğultuyu tamamen susturmuş, içindeki o derin ve sarsılmaz sessizlikle çarşının ortasından bir heykel gibi, her şeye razı ve hür bir şekilde geçip gider.

 

On beş kişinin katıldığı, dört saat süren kalabalık bir akşam yemeğinin ardından Baba, Aziz ile baş başa kalır.

Eski günlerin semaverini konuşturur; insanlardan beklediği şevki ve coşkuyu bulamayınca içindeki o coşkuyu nasıl "hadım edip" boynuna hurma yağında astığını, kimseye bir şey söylememeyi nasıl arzuladığını anlatır.

Hani deyip dururlar ya hep, 'Allah'ın sopası yok,' diye. İşte dünyanın sayılı büyük yalanlarından biridir bu. Allah'ın milyarlarca sopası vardır... İnsan olan ve öyle kalayım isteyen sopayı da yememek için, tabii bu beşer denen Allah'ın sopalarından muhafaza olmak için sözünü uluorta söylememeye... mecburdur.

 

Aziz, artık kendi kafa sesiyle konuşmayı, sorular sorup kendi içinde muhakemeler yapmayı öğrenmiş; dışarıdaki gürültülü dünyadan sıyrılarak yavaş yavaş kendi "irfan cevherini" aramaya başlamıştır.

Şimdi korkusu yoktu, en önemlisi kendine duyduğu korku çok azalmıştı. İncitilmekten eskisi gibi korkmuyordu, üstüne bir zarf geçmişti sanki.

 

İnsanın beklediği paralar, rüyalar ve mucizeler ancak cebinin alacağı kadardır.

Rüya vahyin 46'da biridir, o da peygamber için... O yüzden en iyisi kendi rüyanı görüp kendine anlatmak ve rüyanın gerçeğine doya doya, kana kana ağlamaktır oğlum. Rüyanı yorumlamak istersen kendine bak, hayatını görmek istersen kendine bak...

 

Kışın gelir evdeki işler ağırlaşır; ineklerin bakımı, odunlar, turşular, yorgan teyelleri derken Aziz'in omuzundaki yük artar.

 

Nazif Bey, Baba’nın karşısında var olabilmek ve hayatın o sığ bataklığından kurtulmak için bir çıkış aramaktadır.

Baba, Nazif Bey’i büyük bir nezaketle karşılar ve insanın bu dünyada "kaybolmaya and içmesi", görünürdeki o yalancı şöhretlerden ve aşikârlık yarışından vazgeçmesi gerektiği üzerine derin bir sohbet açar. Nazif Bey, kendi dürüstlük listelerinin, okuduğu kitapların ve kibirli hayallerinin altındaki o büyük hiçliği ve riyakârlığı derinden hisseder.

Hayırlı kabir kaybolandır.

Nazif Bey, kendi hayatının o paslı, ne istediğini bilmez ve sürekli birilerine özenen sefil yapısını "kazaen doğmuş" olmakla açıklar; artık hiçbir şeyden mesul olmadığını, kazaya kurban gittiğini haykırarak meclisi terk eder.

 

İçindeki o dinmeyen öfke ve kıskançlıkla ne yapacağını bilemeyen Nazif, sonunda Aziz’in evine giderek babasına onun tekke hayatını, konyak içtiğini ve evden kopuşunu ifşa eder. Bu hamlesiyle hem Aziz’in ailesindeki son köprüleri tamamen yakar hem de kendi zavallılığını gözler önüne serer.

 

Aziz, evdeki tüm ağır işleri sükûnetle hallederken ruhsal olarak da bambaşka bir boyuta evrilmektedir. Yürüyüşlerindeki ayak sesini, karların hışırtısını, rüzgârın tınısını ve eşyaların sürtünmesini en çıplak haliyle duymaya başlayan Aziz, adeta "işiten ve duyan" bir canlıya, ince bir enstrümana dönüşmüştür.

Çok az ses çıkararak yürümeye ve o az sesi duymaya çalışıyordu çoğu zaman. Ses inceldikçe dikkati artıyor, arkada başka seslere de kulak verebiliyor, sanki onlar da ona yönelebiliyorlardı.

 

Aziz, Baba'nın yanında geçirdiği iki yılın ardından sıradan bir lise öğrencisinden, dış dünyanın gürültüsünü susturmuş, her bir nefesi ve sesi en ince ayrıntısına kadar duyan "işiten" bir varlığa dönüşmüştür.

 

Baba ona, ibadetin veya ezberlenen bilgilerin ötesine geçerek, insan olmanın asıl gayesinin "idrak olmak" ve nefesi Allah'ın nefesinden almak olduğunu öğretir. Aziz, kendi içindeki o çok sesli ve çelişkili kalabalıkla (beşerî yönüyle) mücadele etmeyi öğrenmektedir.

İnsan idrak olabilirse bir şey olmanın kıyısında seyre durabilir. İnsan kaderinden daha güçlüdür... Sen, her şey bittiğinde, her şey elendiğinde kalacak olan olmalısın.

 

Aziz'in iç sesini güçlendirmek ve dış dünyanın gürültüsüne karşı sağırlaşmasını sağlamak için Baba, kulaklarının üstüne yassı taşlar bağlar. Bu ağır ve sızılı yükle yaşamaya başlayan Aziz, etraftakilerin seslerini duyamaz hale gelirken; görme duyusu inanılmaz bir keskinlik kazanır. Yağmurun damlalarındaki hayatı, toprağın suyu çekişini ve doğanın sessiz dilini doğrudan temaşa etmeye başlar.

 

Aziz, kulaklarındaki ağır taşlarla ve içindeki sükûnetle Sarılık Tekkesi’ne gider; Hasan Efendi’nin yardımıyla, yıllardır paslı ve kanlı bir esaretle yaşayan yaşlı ayının burnundaki halkayı kesip çıkarır.

Baba, bu eylemi Aziz’in hayatındaki ilk “gerçek umut” olarak nitelendirir. Halkanın üzerine düşen kan ve pası silmeden, vernikleyerek gümüş bir zincirle Aziz’in boynuna astırır. Bu halka, dünyanın acısına ve ıstırabına sahip çıkmanın, onu temizleyip inkar etmemenin sembolüdür.

Git halkayı sakın yıkamadan, üstünden ıstırabı silmeden sabitle, ıstıraba, hele kana muhakkak sahip çık, yoksa hiçbir kan sana helal olmaz, sahip çıktıkların seni onun çektiğinden azat eder hem. Silersen aynısını yaşarsın, neyi silersen, anladın mı, silen baştan yaşar.

 

Sokakta bak tek başına yürüyen, hala da bir büyük veya birisi gene de görür diye avucunun içinde sigarasını saklayan o zayıf, kederli yarı ölü adamların o dumanı içlerine çekişlerine bir bak. Onu onun elinden alamazsın.

Şu avucun içinde saklanan, derin içe çekilen sigara var ya, işte o o adamın yapamadığı her şeydir. Gidemediği her yer onunla ciğerinin en ucuna gider, olamadığı erkek onunla bari ölsün diye kurutulur.

 

Nazif Bey, Baba’nın onu görmezden gelmesine ve kendi içindeki o pis, kıskanç ve ahlaksız ruh haline karşı duyduğu öfkeyle kıvranmaktadır. Asıl acısı, ermişlerin hikâyelerindeki gibi “sarhoşken bile şefkatle kucaklanan” o masum günahkâr olamayışıdır; o, sadece kendi hırsının ve çelişkilerinin bataklığında boğulan bir adamdır.

Herkes yalan söylemenin bir usturubunu bulmuş Aziz, iyi görünmenin de, ben bulamadım, o yüzden öfkeliyim, üstelik bunların yalan olduğunu da bile bile, göre göre imreniyorum, benim de olsa diyorum.

 

Ahıra giren Aziz, Nazif Bey’i sekide hareketsiz, morarmış ve elleri boğazında yatar halde ölü bulur. Olay yerine gelen polisler inceleme yaparken, Baba yine o olağan, sükûnetli ve olayları küçümseyen tavrını korur; bu durumu “yaşamayı beceremeyen birinin kazara kendi hakkından gelmesi” olarak değerlendirir.

 

Karakola götürülen Aziz, komiserin sorgusu sırasında derin bir uyuşma ve panik yaşar. Komiserin üzerine gitmesi karşısında Aziz, ruhsal olarak kendini tamamen sarılmış, kollarının ve ellerinin bir kundak gibi bedenine yapıştığı, hareket edemez hale geldiği bir "mumyalanma" hissine kapılır.

Geceyi karakolda geçiren Aziz, taş sertliğindeki kanepede ve buz kesen odada hareketsiz, adeta bin yıllık bir ölü gibi oturarak sabahsız bir gece geçirir.

 

Baba, Hacer Bacı’nın şalını sırtına atıp karakola gelir; komiserin Aziz’i ailesine ya da başka bir tarikata (Uşşakilere) verme çabalarına karşı şiddetle direnir. Komiser, Aziz’i “sıradan, okulda zeki ama yönlendirilen sıradan bir çocuk” olarak görürken; Baba, onun “merkezi olan, yukarı ile bağlantı kurmaya müsait bir ruh embriyosu” olduğunu savunur.

 

Aziz, Baba’nın karakoldaki o harlı ve öfkeli müdahalesine rağmen komiserin ısrarı ve babasının onayıyla Halveti-Uşşaki dergâhının şeyhi Kemaleddin Efendi’ye teslim edilir.

Dergâhta Rıza adında bir genç tarafından karşılanan Aziz; üzerine giydirilen uzun fanilalar, yelek ve takkeyle dış dünya ile bağını koparan yeni bir kimliğe bürünür. Kulaklığındaki mengüşü çıkarıp cebine atar.

 

Aziz’in günleri sabah namazından gece teheccüdüne kadar aralıksız okunan evratlar, zikirler ve ibadetlerle doludur. Zihni, başka şeyler düşünmekten korktuğu için sürekli dua ve ezberle meşgul edilir.

 

Yaz aylarından itibaren büyük binanın mutfağına ve hizmetine verilen Aziz; turşu yapmaktan kilim tamirine kadar çeşitli işlerle oyalanır.

 

Aziz, yalnız kaldığı anlarda etrafındaki herkesi ve geçmişte tanıdığı insanları zihnindeki teraziye koyup tartar. İnsanın ne kadar hileli, eksik ve riyakar olduğunu düşünürken; Baba’nın o hiçbir şeyden sinmeyen, mağrur ve dik duruşunu özlemle anar. Baba'nın Veysi Dede ile olan “ikinci halkanın pervanesi olmak” üzerine felsefesini hatırlar.

 

Aziz, dergâhta ibadetler, virdler ve evratlarla dolu günlerinde zihnini sürekli meşgul ederek kendi içindeki fırtınalardan kaçmaya çalışır. İnsanın kendi kendini yenemeyeceğini, bilginin ve çilenin asıl mahiyetini sorgular.

Kasapta, kumaşçıda halkın efendiye gösterdiği hürmeti ve kendisine yönelen “Maşallah” seslerini duyar. Kalabalığın arasında ana ve babasını uzaktan görür; onlara karşı artık bir öfke veya hınç değil, derin bir özgürlük ve bağsızlık hisseder. Onları ve kendini ilk defa bir “temaşa” nesnesi olarak sükûnetle izler.

Ana babasına tekrar baktığında kendini müstakil, gökten ağmışçasına serazat, hür ve bağsız buldu. Kendini bir ana babadan gayri oluşuna, mahzun buluşuna tebessüm eder buldu.

 

Eylül sonunda Kemaleddin Efendi, Aziz’in içindeki cezbeyi boşa harcamaması için onu İspir tarafındaki dağlık, ücra bir köy olan Ayçukuru’na, altı aylık bir kış uzletine gönderir.

Yanında erzak çuvalları, kitapları ve seccadesiyle köyün tepesindeki virane, eski bir köy evine yerleştirilir. Evin karanlığı, farelerin cirit attığı mutfağı ve dağın başındaki o mutlak ıssızlık Aziz’i derin bir korku ve dehşete düşürür.

Gecenin karanlığında, mum ışığında yapayalnız kalan Aziz, aşağılardaki cılız ışıklı evlerden birine giderek yaşlı bir kadının kapısını çalar.

Kadın, erkeksiz geçirdiği kırk yıllık düzenini bozmamak için onu evine almaz.

Ağla oğlum ağla, zaten seni buraya bol bol ağlayasın diye göndermişler, insan yalnızken güzel ağlar.

Zamanla köy imamının yönlendirmesiyle dereden kil toplayarak evi, çamaşırlarını ve eşyalarını temizleyen Aziz; yanına sığınan sarı boz bir köpekle (arkadaşıyla) hayata tutunmaya başlar.

Sobayı ve mutfak ocağını çalışır hale getiren Aziz, kendi elleriyle sıcak yemek (nohut ve kavurma) pişirir, yufka ekmek yapmayı öğrenir.

Ruhundaki o devasa krizler, yerini toprağa ve hayatta kalma çabasına bırakmıştır.

Ne olacak ki, işte hayatımı kurdum, bu da benim hayatım, evim, kapım var, sarı köpek hep yanımda, elimden iş geliyor, ben de böyle yaşarım, bahar nasıl olsa gelir, yaz da...

 

Aziz, dağ başındaki o sessiz hayatta huzur bulunca, insanın en iyi niyetlisinin bile aniden nasıl bozulabileceğini, övgüye veya gücenmeye ne kadar açık olduğunu düşünür.

 

Kışın şiddetlenip kar boyu aştığında Aziz, içeride geçirdiği panik ve boğulma krizlerini (delirmenin eşiğine geldiği anları) artık tanımaya, onların sürelerini ve iniş çıkışlarını ezberlemeye başlar.

 

Aziz, Ayçukuru Köyü'ndeki çetin kış şartlarında sürdürdüğü o sessiz, yalıtılmış uzlet hayatından bir anda gelen bir yıldırım telgrafla sarsılır. Köy imamının getirdiği 19 Şubat tarihli bu telgraf, onun dağ başındaki yarı meczup halvetini yarıda keserek aceleyle Erzurum merkeze ve zahireci Osman’a dönmesini emretmektedir.

Başın sağ olsun oğlum, üç gün cenaze beklediği nerde görülmüş...

Aziz, şok ve uyuşukluk içinde kimin öldüğünü, neden çağrıldığını tam olarak idrak edemezken; esnafın arasında sandalyeye yığılır. Akşam karanlığında bir kamyonetle apar topar Kemaleddin Efendi’nin dergâhına doğru yola çıkarılırken, zihni hem geçmişin hatıralarıyla hem de bu ani dönüşün getirdiği esrarengiz ve ağır sorularla meşguldür.

 

Kemaleddin Efendi, Aziz’e kömür/odun sobasından çıkan yangında ana babasının “dilsiz orucunu” bozmayarak, bağırıp imdat istemeden ateşi söndürmeye çalışırken karbonmonoksit gazından zehirlenerek öldüklerini ve ardından yandıklarını haber verir.

 

Efendi bu ölümü büyük bir teslimiyetle överek Aziz’e teselli vermeye çalışır.

Sen oğlum korkma, hiçbir şeyden korkma. Gördün ya baban anan korkmadı ne var yani ucunda ölüm var, başka ne olacak, ölüm ne ki, dünya ne ki, ne var ki, öyle güzel ki yer değiştirmek hem de böyle, ne güzel, korkma...

 

Aziz, kalbinde derin bir acıyla musallaya gelen tabutlara bakar ve “kül öksüzü” olarak ana babasını Asri Mezarlık’ta toprağa verir.

Tekkede bir süre kaldıktan sonra, Kemaleddin Efendi’nin yönlendirmesiyle abisi Adem’i Sinir Hastalıkları Hastanesi’nde ziyaret eder.

 

Tekkeden Sırrı Efendi ve Kemaleddin Efendi’nin yönlendirmesiyle, yarım kalan lise eğitimini dışarıdan bitirmek üzere haziran ayında merkez lisede imtihanlara girer. Sakalını kesip sivriltilmiş huysuzluklarından sıyrılarak sarı teksir kağıdına adını yazar ve yeni bir hayata doğru isteksizce adım atar.

 

Evin yıkıntısı arasında dolanırken, içerideki boşlukla ve artık geri getirilemeyecek olan geçmişin o "kül olmuș" gerçekliğiyle baş başa kalır.

 

Askerlik vakti gelip çatınca, Aziz şubeye giderek Tokat Piyade Acemi Birliği'ne sevk edilir.

Askerliğin ilk günlerinde yabancılık çekse de itaate yatkın yapısıyla kısa sürede uyum sağlar. Önce bir yüzbaşının, ardından bir albayın emir eri olur; kahve köpürtmek, bot fırçalamak ve isteneni kusursuzca vermek onun yeni “sığınağı” haline gelir.

 

Süresi azaldıkça içindeki o derin sıkıntı ve patlama arzusu yeniden nükseder; zaman zaman disiplinsizlik yapıp hapis yatarak ya da "delilik" maskesi takınarak o boğucu aynılıktan kaçmaya çalışır.

 

Albayın “Senin bir rahatsızlığın var herhalde” şeklindeki teşhisi karşısında dahi büyük bir öfke duyar; çünkü insanların ruh bütünlüğünden habersiz bir şekilde akıl ve sağlık üzerinden hüküm kesmelerine katlanamaz.

 

Terhis olup Erzurum’a dönen Aziz, önce Kemaleddin Efendi’yi ziyaret eder, ardından büyük bir özlemle Baba’nın evine koşar. Ancak ev tamamen boşaltılmış, eşyalar dağılmış, Baba ise her şeyi bırakıp Mersin taraflarına gitmiştir.

Bu yıkım karşısında Aziz’in içinde bir yerler kopar; ne gerektiği kadar ağlayabilir ne de bu büyük boşluğu anlamlandırabilir. İnsanın üzülme sınırının bile ne kadar kısa ve bodur olduğunu fark edip kendine yabancılaşır.

İnsan sınırı bu muydu? Üzülebilme sınırı, ağlama sınırı, durma sınırı, anlama sınırı, hissetme sınırı... Ne korkunç bir şeydi bu böyle! Hiçbir şeye hak ettiği kadar üzülemeyecek, ağlayamayacak, zaten anlayamayacak, hissedilenin istediği, aslında talep ettiği kadar hissedilemeyecek yaşamın kenarından ölümün ortasına inilecekti.

 

Hasan Efendi’nin yanına, Sarılık Tekkesi’ne sığınmaya çalışan Aziz, orada da aradığı o eski şefkati bulamaz. Hasan Efendi, Aziz’in geçmişteki kararsızlıklarını, “her yere girip çıkmasını” yüzüne vurarak onu içeri almaz, kapıdan geri çevirir.

 

Çarşıda başı dönerek yürürken, yaşlı bir adamın kendisine "Dilenmeyip çalışsana eşşoğlueşşek" demesiyle içindeki tüm birikmiş öfke patlar; adamın üzerine yürür, kavga çıkarır.

 

Kalabalığın arasında yardıma gelen zahireci Osman, Aziz’i kolundan tutup yatıştırır. O an Aziz, ne kadar hırpalanırsa hırpalansın, dünyada yine insanlarla ve ekmek kavgasıyla var olmak zorunda olduğunu hisseder. Kendine, Osman’a, yaşlı adama, yoldaki ata ve hatta tüm çürümüşlüğe karşı derin bir "acıma" ve merhamet duygusuyla hayatın o gri gerçeğine razı olur.

 

Zahireci Osman, Aziz’i dükkanında konuk edip çay ikram ederken aralarındaki hukuku tazeleyerek geçmişi ve bugünü masaya yatırır.

 

Aziz’in lise diploması ve tamamlanmış askerliği elindedir; Osman, onu İstanbul’daki yakını Nuhu’ya göndermeye karar verir ve telefonla iş/yer ayarlar. Aziz bu karara direnmez; hayatının yeni bir akışına kayıtsızca “peki” der.

 

Ayrılışından önceki son cuma gününde şehirde sela ve ezan sesleri yankılanırken, Aziz cami duvarının önünde yürüyen ihtişamlı, renkli bir horoz görür.

Horozun o mağrur duruşu ve kâinatı saran sesiyle birlikte Aziz, her şeyin ötesinde kendi varlığının çıplak gerçekliğini hisseder.

Dünya çepçevre bir horoz rengi, horoz tüyü, horoz ibiği ve horoz sesiydi. Kainat bir horoza halk edilmiş, bir horoz kainata eder biçilmişti de o kesildiği an işte kıyamet inecekti... 'Ama doğrusu şu ki yahu bir de ben varım, bir de bana bakın, asıl ben varım.'

… 

Şule Gürbüz - Kıyamet Emeklisi - İkinci Cilt - Özet / Notlar

Şule Gürbüz - Kıyamet Emeklisi - İkinci Cilt - Notlar

İletişim Yayınları, 2022

 


Aziz ve dayı önde, Nuhu arkada, akşamüstü Tevhidelerin Manisa'daki evlerinin kapısını çaldılar.

Nuhu, abartılı paltosu ve tavırlarıyla kapıda bir süre oyalanır; eve girdikten sonra da ev halkının şaşkın bakışları arasında kendine has üslubuyla dikkat çeker. Evin babası, ailelerin bir araya gelmesinden duyduğu tedirginlikle oldukça yabancı ve mesafeli bir duruş sergiler.

Ziyaret boyunca Nuhu, Ege insanının yapısı, coğrafyası, bekârlık, evlilik, İstanbul ve Erzurum kültürü üzerine ardı arkası kesilmeyen felsefi ve iğneleyici çıkışlar yapar.

Hiç kimseye bir şey karısı ya da kocası kadar kendiyle ilgili bir ayna tutamaz, bunlar hep keramet. Evet, bekarlık da zor ama sultana safa aynı zamanda. Zorluğu da safa, bolluğu bereketi de.

 

Tevhide’nin salona girmesiyle birlikte (makyajı, kırmızı elbisesi ve yürürken çıkardığı gıcırtılı terlikleri ile) havadaki gerginlik farklı bir boyuta taşınır. Kahveler içildikten sonra Nuhu, damat adayı Aziz’i öven ancak evliliğin ağırlığını da vurgulayan bir dille Tevhide'yi babasından ister. Evin babası düşünmek için süre ister ve taraflar otellerine döner.

 

İstanbul'a döndükten bir süre sonra Tevhide’nin babası, dayı aracılığıyla Aziz’e ulaşır. Nuhu’nun sıra dışı ve sarsıcı tavırlarından duydukları rahatsızlığı dile getirerek, Nuhu ile ahbaplığın kesilmesi şartıyla evliliğe "evet" diyeceklerini bildirirler. Aziz bu teklifi kabul eder.

Aziz, durumu Nuhu'ya açar. Nuhu bu durumdan pek rahatsız olmaz; insanların samimiyetsizliğinden ve sıradanlığından yakınarak Aziz'e evlenmesini söyler. Aziz ise içten içe yalnızlığın, tecrit halinin ve zihnindeki “ihtimalin” (sanatın, derinliğin, yalnızlığın getirdiği bereketin) kaybolup gideceğinden korkmaktadır; ancak çaresizlik içinde sıradanlaşmayı kabullenmeye doğru sürüklenir.

Nasıl iyi dost yanına yalnızken geliyor gizlice konuşuluyorsa başka bir tesir de yalnızken geliyor. Bir duvar var, o aşılıyor ve duvardan yanına atlayan oluyor. Bunu kaç kez yaşadım ve o tada ucunda ölüm olsa delirme olsa paha biçemem. Sonra insanın yalnızken duyduğu mahzunluk çok bereketli.

 

Aziz, Tevhide ile aile arasında nişanlandıktan sonra borç harç ev eşyaları (tüp, ocak, ikinci el çamaşır makinesi) alarak bir evlilik hazırlığına girer.

Üsküdar Evlendirme Dairesi’ndeki nikah töreninde Aziz, etraftakileri ve kendini tamamen bir yabancı gibi izler. Kalabalığın sıradanlığı ve sıkışmışlığı içinde derin bir boğulma ve ağlama hissine kapılır, basit bir kazığa bağlı bir hayvan gibi çaresiz hisseder.

 

Nikah akşamı yenen kısa ve ruhsuz yemeğin ardından eve girdiklerinde, Tevhide’nin durgun ve mesafeli tavrı Aziz’i tedirgin eder. Tevhide’nin her şeyin tam istediği gibi olduğunu söylemesi üzerine Aziz, kadının “İonyalıyım” çıkışıyla sarsılır; Nuhu’nun İonya kinayesini ciddiye alan Tevhide, antik bir testi gibi değişmez ve şekil almaz duruşunu belli eder.

Beklentilerinin ve biçimlendirme hayallerinin yıkıldığını gören Aziz, evden kaçarak gece yarısı Nuhu’nun kapısını çalar. Kızı geri vermek istediğini, bu evliliğin bir yanılgı olduğunu söyler.

Nuhu ben bu kızı geri vermek istiyorum, dokunmadan verirsem sorun da olmaz diye düşündüm şimdi yürürken, bana yardım et. Hamur falan değil bu, yoğrulacak şekil alacak bir şeyi yok. Toprakaltı bu. İnan ki öyle. Hamurunu İonyalılar yoğurmuş, pişirmiş.

Nuhu bu işten bu kadar kolay sıyrılamayacağını söyler.

Eş demek hemen, hemen eşit derecede birbirinin hakkından gelmiş kadına ve erkeğe seneler içinde verilen bir sıfat ve hüner çelengidir.

 

Aziz, Nuhu ile yaptığı yorucu sohbetin ardından pişmanlık ve utanç içinde evine döner. Tevhide ise yatakta uyanıkken bir “taze gelin,” bir “talihsiz genç kadın” gibi türlü rolleri dener ancak hiçbirinden tatmin olmaz; mutsuzluğunun ve boşluk hissinin temelinde Aziz’in beklediği gibi bir koca olmayışı yattığını fark eder.

 

Hayat anlatılınca aniden akmayı bırakıp kurur gibi duruyordu. Hayatın akmaya devam ettiği anlatış, onunla tevhit edilebildiği andı sadece.

 

Sabah uyanan Aziz, Tevhide’ye yaklaşmaya ve onu dışarı çıkmaya davet ederek normalleşmeye çalışır. Ancak Tevhide’nin evlilik düzenine ve Aziz’in umursamaz tavırlarına olan öfkesi patlak verir; Aziz ise bu kez evden kaçmak yerine salonda kalıp dış dünyadan yalıtılmaya, kendisini hikayelerin dışına koymaya çalışır.

 

Aziz işe döndüğünde, dairedeki yaşlı meslektaşı Necati Amca’nın evliliğin dik başlı erkekleri yola getirdiği yönündeki alaylı ve geleneksel övgüleriyle karşılaşır.

 

Birkaç gün sonra Tevhide, mevcut evi küçük bulduğunu ve bahçeli müstakil evler aradığını söyler. Birlikte çıktıkları mahalle gezisinde Tevhide’nin her gördüğü evi satın alma hevesi, Aziz’i hayata ve insanlara karşı derin bir yabancılaşmaya ve öfkeye sürükler.

 

Nuhu ve Aziz, Vakıflar Dairesi'ne giderek eski müdür Ali Bey'i ziyaret ederler. Nuhu, Ali Bey'in sade, iradeli ve kendi halinde yapısını öven, bir yandan da hayata dair felsefi eleştiriler savuran uzun bir konuşma yapar.

Nuhu lafı, Aziz’in evliliğine ve Tevhide’nin müstakil ev isteğine getirerek Ali Bey’den yardım ister. Ali Bey, Aziz’in oturduğu eve yakın, eski ama müstakil sayılabilecek 30 numaralı bir evin anahtarını onlara 49 yıllığına kiralama teklifiyle uzatır.

Aziz ve Nuhu ertesi gün evi incelemeye giderler. Aziz, binanın çatısındaki açık teras/balkona çıktığında karşılaştığı manzara karşısında derin bir içsel huzur ve hıçkırıkla karışık bir ağlama yaşar; burayı dünyaya karşı sığınabileceği bir “dam” olarak benimser.

Aziz, Tevhide'nin evi beğenmeyeceğini önceden kabullenerek kontratı yapar ve tanıdık ustalarla evi onarmaya başlar. Bu süreçte Tevhide’yi yavaşça yalnızlaştırarak ve onun beklentilerinden sıyrılarak kendi iç dengesini korumaya çalışır.

Ömrün beğendirmeye çalışarak geçer, bak artık geçmeyecek yani ömrün sana kalacak aferin.

 

İki ayın sonunda cumartesi günü yeni eve taşınırlar.

 

Aziz ve Tevhide yeni müstakil eve taşınmışlardır ancak alt ve üst katın bölünmüşlüğü, dar mutfak, eşyaların uyumsuzluğu ve avlunun rutubetli havası evde gerçek bir yerleşme duygusu yaratmaz.

 

Aziz iş yerinde silik, alttan alan "gri bir elbise" giyerek dikkat çekmemeye çalışır. Günlük hayatını sürdürürken kendini kalabalıkların "orta yerinde" değil, her şeyin "kenarında" ve tenhada konumlandırır; zihni sürekli iç dünyasında, Baba’dan kalan hatıralar ve suskunluk felsefesiyle meşguldür.

 

Nuhu’nun Hikayesi

Nuhu, Aziz ile olan yürüyüşlerinde sığınak bildiği evine çekilip kendi iç sesini büyüten, kadınlardan ve yabancılardan çekinen bir portre çizer.

 

(Nuhu Hititoloji mezunudur) Nuhu, İstanbul Üniversitesi’ndeki altı yıllık yorucu maratonunda okuduğu her şeyle dünyası değişen, bir gün sevdiğini ertesi gün yeren, estetik ve düşünce dünyasında sürekli bir “hız” ve “acele” içinde çırpınan bir gençtir.

 

Laleli’den Sultanahmet’e yürürken kendini Firuzağa Camii'nde bulur. Beş yüzlük bir zikir tespihini çekerken camideki diğer adamlar tarafından “genç abit” olarak fark edilip süzülmesi, Nuhu’ya hayatında ilk defa dışarıdan beğenilen estetik ve zarif bir rol kazandırır.

 

Bodrum ve Fethiye kıyılarında geçirdiği yalnızlık, mide bulantıları ve içsel sarsıntılar neticesinde Nuhu, büyük zannedilen insanların aslında küçük hakikatlere tutunan taklitçiler olduğunu öğrenir.

İnsan kendisi kıble olmadan kıbleye dönemiyordu. İbre kendisi olmalıydı, o olunca da kıble kalkıyordu zaten. Yoksa her budala doğru insan, doğru iş, doğru eş, doğru yer arıyordu, buna da arayış diyordu.

 

Nuhu, hayatta bir yer işgal etmeyi, damat, baba veya başarılı bir adam olmayı reddeder. En büyük hayali, meyve gibi başkaları tarafından toplanmak yerine, ağaçta sapına kadar direnen ve kimsenin koparamadığı bir meyve gibi “olmamaya dayanmak”tır.

 

Okulu sürünerek bitiren Nuhu, daha önce tesbih çekerken izlendiği yaşlı adamlara (Şeref ve Sefer) Firuzağa Camii avlusunda tekrar rastlar. Onların peşinden Küçükayasofya’daki eski bir cilthaneye (atölyeye) misafir olur.

Şeref ve Sefer, Nuhu’nun edebi dili, süslü kederleri ve kendini başkalarına "yutturma" çabalarını keskin bir sezgiyle çözerler. Onun bu entelektüel kibirli halini ve dert arayışını yumuşak ama sarsıcı bir dille eleştirerek onu maskelerinden sıyırmaya çalışırlar.

Derdiyle etkilemeye çalışan elbet dertli değildir, olsa olsa hastadır, hatta hastalık bulaştırmaya çalışıyordur. Namuslu insan kederli olabilir... ama mutsuz, meyus olamaz. O, ahlaksızlık ve namussuzluktan gelen bir haldir.

 

Nuhu, süslü cümlelerin arkasındaki sakat benliğini, hakiki bir sadeliğe ulaşma arzusunu ve gerçekte kim olduğunu bilmediğini itiraf etmek zorunda kalır.

Atölyeden ayrıldıktan sonra sahil boyunca yürüyen Nuhu, Yenikapı’da ilk defa bir cesaret göstererek sandala binen iki gence katılır. Hayatın ne kadar sıradan, amiyane ve olağan akıp gittiğini, ölümün veya sıkıntının dahi bir yaprağın düşüşü kadar banal olabileceğini idrak eder.

 

Liseden sonra uğruna günlerce hayaller kurduğu Hukuk Fakültesi kapısının yüzüne kapanmasıyla darmadağın olur.

Sirkeci ve Eminönü sahillerinde dolanırken, mavnacılara yük taşımada yardım ederken bedensel bir haz ve eziyet arzusuyla dolar. İş bittiğinde mavnacı onu izbe bir lokantaya götürür; Nuhu hayatında ilk defa bira içer, patates ve tavuk yiyerek başka tür bir sarsıntıyla tanışır.

Üniversite kalemindeki yönlendirmeyle Hititoloji bölümüne yazılır. Kendini bu “herkese göre olmayan” marjinal ve dar kadrolu bölümde bulduğunda, içindeki o kibirli pelerin ve asası yine sırtına iner.

'Ben' demeyi kesintisiz sürdürebilmek için, 'Sen' diyeceği birini arıyordu.

 

1970 yılında Vakıflar Müdürlüğü'nde memuriyete başlayan Nuhu, Beyoğlu'na yerleşir. Hayatındaki en büyük dönüm noktası olan, kendisine derin bir sığınak ve rehber olan ehl-i tarik Fahrettin Bey ile tanışır. Onunla geçirdiği on yılın ardından Fahrettin Bey’in ölümüyle yıkılsa da, çevresindekilerin onu Fahrettin Bey’in “devamı” olarak görmesiyle kırk yaşından sonra yeni bir kimliğe bürünür.

Her şey azala azala bugüne gelmiş damlaya damlaya da bitecektir. Bilgi de duyuş da duyuruş da sonrakine akabildiği kadardır...

 

Aziz, iş yerinde evdeki hayalatından kaçmak için memuriyeti ve evrak dolaplarıyla uğraşmayı bir "gizlenme vesilesi" sayar. Çevresindeki meslektaşlarının her gün aynı cümleleri, aynı mimiklerle kurduğu "öldürücü sabitliği" fark ettikçe delirme noktasına gelir ve omuzlarındaki ölüler yükünü hafifletmek için kapı eşiğinde gizlice Fatiha okumaya başlar.

 

Tevhide evliliğinin başından beri kocasından bir "hayat" ve anlam talep eder; ancak Aziz insanların ne istediğini anlamaktan uzaktır. Birkaç ay sonra Tevhide’nin hamile kalmasıyla Aziz derin bir nefes alır; Zeynep Kamil'de doğan oğullarına "Adil" adını verirler. Adil’in doğumu evdeki kasveti dağıtır, Aziz oğluyla huzur bulur.

 

Manisa’dan gelen kayınvalidesi Nuriye Hanım, Tevhide’nin aksine Aziz’in geçmişine ve anlattığı felsefi/eski hikayelere hayranlıkla bağlanır. Aziz ile kayınvalidesi arasında kurulan bu derin bağ, Tevhide’yi rahatsız eder ve kıskançlığa sürükler.

 

Tevhide’nin hikayesi

Tevhide, çocukluğundan beri sevgi yerine bir "boşluk" ve suçluluk duygusuyla büyütülmüştür. Annesi Tevhide’nin kıyafetlerini (gençlik heveslerini) makasla doğramıştır.

Gece o uyurken anası bütün kıyafetlerini birden beşe makasla ince ince şeritler halinde kesmişti. Dolabına, yatağın altındaki plastik sepete baktı, hepsi boştu. Tamamı karşısındaki kümedeydi. Renkli tümseğin çok da güzel bir görünümü olduğunu o hal içinde bile fark ediyordu Tevhide.

 

Tevhide İstanbul’a taşınmış, bir anne olmuş, evini kurmuştur ancak aradığı o hayran olunacak kadife hayatı bir türlü bulamamıştır. Yirmili yaşlarında güzelliğinin, bacaklarının ışıltısının kimseler görmeden sönüp gitmesine, öğle güneşinin mutfaktaki sıcağına ve takvim yapraklarının (12 Mayıs 1989 Cuma) akıp gidişine sessizce dertlenmektedir.

 

Tevhide kurduğu hayallerin sonunun hep aynı sıkıcılığa (ev kadınlığına, hımbıllığa veya sıradanlığa) çıkmasından ötürü hayallerini yarıda bırakmayı öğrenmiştir. Evliliğin ve komşulukların aslında birer gizli muharebe meydanı olduğunu anlar.

 

Adil iki yaşına geldiğinde Tevhide bir kız bebek dünyaya getirir. Bebeğin adını "Alev" koymak ister; Aziz ise bu ismi hafifmeşrep ve pavyon ismi gibi bularak şiddetle karşı çıkar. Günlerce süren tartışmalar ve isimsiz gezdirme seanslarının ardından Tevhide'nin dediği olur ve çocuk nüfusa Alev olarak kaydedilir.

 

Evdeki yabancılıktan ve Tevhide’nin bitmek bilmeyen beklentilerinden bunalan Aziz, sığınağı olan evin çatısına (damına) bir sandalye ve koltuk atarak akşamlarını orada geçirmeye başlar. Kendi iç dünyasıyla ve Baba’nın hatırasıyla baş başa kaldığı bu soyutlanma alanı, onun hayatta tutunduğu tek dal haline gelir.

 

Kırk yaşından sonra Fahrettin Bey’in ölümüyle onun yerini alan, çevresindekilerin hürmetiyle "Hoca" konumuna yükselen Nuhu; dergilerde, gazetelerde yazılar yazan, malumatını "değme" kelimeleriyle süsleyen, insanın ve medeniyetin kofluğunu idrak etmiş yaşlı bir entelektüele dönüşür.

 

Yaşı elliyi deviren Nuhu, geçmişin acılarını, Hayat dergisinin nostaljik ve yabancı imajlarını, ulaşılamayan tatilleri bir kenara bırakarak kendine muhkem bir iç "tekke" kurmuştur.

 

Aziz’in zihni, geçmişte tanıdığı Kemaleddin Efendi’nin sade, gösterişten uzak, Hakikati tabiatın ve anın içinde arayan duruşuyla doludur. O, şekilsel din ve şekilci tefsir peşinde koşanların aksine, Tanrı'yı ve vahdeti kendi iç sızıntısında aramaktadır.

1995 senesinde, 35 yaşında, iki çocuk (Adil ve Alev) babası olan Aziz; zamanın akışını, pırasanın ve şeftalinin ömrünü izler gibi pörsüyen anları sükunetle seyreder. Dünyanın mucizelerini (istese bir anda Manisa'ya gitme kudretini) bilmekle birlikte, bunları istemeyi değil, "kör noktada" sabırla ve sessizce var olabilmeyi gerçek bir maharet saymaktadır.

Zamana tahammül etmesi gerekiyordu. Umması ama beklememesi gerekiyordu.

Otuz beş yaşının getirdiği ani nefessizlik, tıkanma ve keder nöbetleriyle sabaha karşı uyanan Aziz, evde duramayarak yine damın yolunu tutar.

 

İş yerinde daktilograf olarak işe başlayan Neşe Hanım’ın kendisine yönelttiği ilgi ve bakışlar, Aziz’in yıllar içinde büyük bir emekle ördüğü o sükunet kalesini ve "akort tutmuş" yüzünü bir anda darmadağın eder. Şımaran benliği yeniden başını kaldırır; Aziz kısa süreliğine de olsa bu ucuz rağbetin ve beğenilme arzusunun tuzağına düşer. O akort tutmuş yüzü bir anda bozulur, eski tedirgin haline geri döner.

 

Aziz; dik durmanın, insan olmanın kuralına aykırı olduğunu, rüku edenlerin aslında dertten beli bükülmüş, eğilmiş olanlar olduğunu idrak eder.

Dünyada asıl kazananların derinlik ve çile peşinde koşanlar değil, hiçbir şeyi sorgulamayan, hayatın orta yerinde bir midye gibi sessizce oturan o "orta ümmet" (sıradan insanlar) olduğunu acı bir tebessümle görür. Hayatın sirayet ettiği o sessizlik ve sır düzleminde, Aziz nihayet kendi köksüzlüğünü ve kalabalık benliklerini bir çömlekçinin testisi gibi sükûnetle sarmalamaya çalışır.

 

Aziz ile Tevhide’nin ilişkisi baştan sona bir çatışma halidir. Aziz bu baskı altında tükenir; ev onun için bir "mihnethane"ye dönüşmüştür. İçindeki öfke, acıma ve hiddet mekanizmaları arasında gidip gelen Aziz, intihar düşünceleriyle boğuşurken işitmeyecek ve görmeyecek bir hal bulmaya çalışır.

Ev onun için oldubitti bir mihnethaneydi. Ana babasının evinde de öyleydi işte şimdi kendi evinde de. İnsan bir evi olsun diye evleniyor sonra o evde bir odası, bir köşesi bile olmuyordu ne tuhaf.

 

İçindeki boğulma hissi ve "yanma, divane olma" isteğiyle ne yapacağını bilemeyen Aziz, bir akşam Nuhu’nun kapısını çalar. Nuhu’nun karşısında, zamanın celladından ve dünyaya geldiğine utandığından yakınarak ruhunun o karanlık tenhasını döker.

 

Nuhu, Aziz’in bu çırpınışını dinlerken kendi geçmişine —Fahreddin Bey’in vefatından sonra onun manevi yerine oturtuluşuna— ve insanlara dair acı bir muhasebeye dalar. İnsanların dertlerini başkalarına anlatarak aslında nasıl küçüldüklerini, dünyadaki "gerçek" sırrın ve makamın insanlara gösterilenlerden ibaret olmadığını, asıl hakikatin kul ile Rabbi arasında gizli kalması gerektiğini düşünür.

Hasılı daha çok konuşulur amma dert anlatılmaz.

 

Nuhu, Hz. İbrahim ve Samiri kıssası üzerinden dervişlerin ve Aziz’in Baba figürünü birer "put" haline getirdiğini, ömür boyu tek hakikat diye bir insana inanmanın putperestlik olduğunu söyler. Aziz ise bu eleştirilere kulak asmayarak içinde koptuğunu hissettiği o büyük hasretle, “Babam’ı, nefes Babam’ı özlüyorum” diyerek Erzurum’a yola çıkacağını açıklar.

 

Mart ayında bindiği otobüsle Erzurum’a doğru yola çıkan Aziz, yol boyunca zihninin o mor ve yeşil ışıklarla dolu sarmalında, hayatın ve ölümlülüğün katmanları arasında derin bir tefekküre dalar. Otogardan soğuk bir sabaha karşı merkeze yürürken, hayatın ve ahalinin o değişmez, "taş yüzlü" doğal haliyle yüzleşir.

Çarşıdaki insanların, dükkanların ve kurbanlıkların o ham, değişmez hakikati karşısında insanın ve çağın ne denli sığ bir muharebe içinde olduğunu idrak eder.

Yıllar sonra Sarılık Tekkesi’ne giden Aziz, ayının zincirinin bağlı olduğu kazığın ve çitlerin yerinde olmadığını görür. Tütüyor sandığı bacanın ise aslında canlı bir sobadan değil, sanki bir simge gibi oradan yükselen hayaletimsi bir dumandan ibaret olduğunu anlar; bıraktığı o kadim ve sıcak dünya yerinde artık sessiz bir yoklukla baş başadır.

Bu ıssız ve devredilmiş mekândan ayrılırken, içine inen o derin idrakle dumana üç kez selam verip yürümeye başlar.

 

Baba’nın evine ulaştığında içindeki yeisin zail olduğunu hisseder. İçindeki sahte benliklerden biri olan Kemal’e seslenerek çocukluk hatıralarını, doğmamış ruhların istilasını ve benliklerin kalabalığını zihninde tartar; evin kapısına uzanıp saatlerce taş üstünde yatarak acısını derinleştirir.

 

Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte yakındaki köylere giderek Hilmi Baba’yı sormaya başlar. Köylülerin o taş yüzlü aldırışsızlığı ve hiç kimsenin Baba’yı hatırlamaması karşısında insan doğasının sığlığı ve hafızasızlığıyla yüzleşir.

Nüfus müdürlüğünde yaptığı araştırmada, Hilmi Baba’nın on bir yıl önce vefat etmiş olduğunu öğrenir. Yağmur altında Baba’nın mezar taşını bulup gözyaşlarıyla yıkayan Aziz’in içinde yıllardır süren hiddet, öfke ve arayış yerini derin, kanatsız bir sükûnete ve nefesinin inceldiği yepyeni bir idrake bırakır. Aziz, Baba’nın mezarı başında geçirdiği gecenin ardından sabahın ilk ışıklarıyla birlikte sükûnete erer. Hayatın, ölümün ve "sözün" nasıl var olduğunu gördüğünü hissederek fukara bir kalple, hiçbir şeye ihtiyaç duymadan oradan ayrılır.

 

İstanbul’a döndüğünde ev halkına otelde soyulduğunu, her şeyinin çalındığını söyler.

Nuhu, bir bahar gününde Üsküdar’dan başlayıp Beykoz’a uzanan bir gezi teklif eder. Yolda Aziz’e, Baba’nın vefatından sonra kendisinin onun manevi yerini alabileceğini, ona kılavuzluk etmek istediğini söyler. Aziz ise bu teklifi nezaketle ve dostluk çerçevesinde karşılar, kalbinin asıl sahibine olan o saf bağlılığını içtenlikle korur.

 

İki kişi arasındakiler ya da en mahrem hakikatler gizlenmezse yok olur; açıklık sandığımız şey çoğu zaman başkalarının ellerinde hoyratça harcanır. Artık yapması gereken, içindekileri kimseye açmadan, sessizce korumaktır.

İnsanlar yani kahrolasıca beşer salak oğlu salak ahlaksız oğlu ahlaksızdır, onlara sehv-i nahivi yani ipucunu kendimiz veririz o da o ipi eline diline dolayıverir... Seni kıracak sözü kendi bulamıyormuş da seni konuşturarak senin ağzından kendini zemmedişini çalarak o ipi bürüyor.

 

Derdi, derdini anlattığı kimsenin aslında uzanamayacağı bir şeydi. Büyük dertler küçük adamlara anlatıldığı için hastalığa dönüyordu. İnsanlarla konuşurken fark ediyordu ki söylediğinin değil, onlara söylenmesinin ve söyleneceğin peşindeydiler.

 

Kızıyla baş başa uzun bir İstanbul turuna çıkar. Kanlıca’da çınar altında oturup üzümlü kek yerler, kağıtlara adlarını yazarlar; Alev bu nadir yakınlıkla adeta yeniden var olur. Eve döndüklerinde ise Tevhide’nin hıncı ve kıskançlığıyla karşılaşırlar.

 

Tevhide, kızı Alev’in içindeki o huzursuz ve arayış dolu ruhu bir "sanatkar" kumaşına yorarak onu yönlendirmek ister. Aziz ise zorla ve ısrarla sanatkar olunamayacağını, gerçek sanatın ve hikmetin hazır reçetelerle değil, çileyle ve içsel sancılarla var olabileceğini savunarak Tevhide’nin bu sığ hırsına karşı çıkar.

 

Yetişkin bir insan olmak için çabalamak kozasından çıkmak asla değil, kendinin olmayan ama en uygun gördüğü kabuklardan bir gardırop oluşturmaktı. Ömrünü fark edilmemeye harcayacaktı yani bir kat daha giyecekti üstüne.

 

Aziz, içinde büyüyen yalnızlık ve muhatapsızlık duygusunu yenebilmek adına, adeta bir deneme ve gözlem niyetiyle Nuhu'nun evine gidip ona "intisap" eder; elini tutarak ondan kendisine mürşit olmasını ister. Aziz hemen sonra bu bağlılığın sahici olmadığını fark eder; zihninde Nuhu ile gerçek bir "efendi-mürit" bağı kuramadığını, kalbinin hâlâ eski mürşidine (Baba'ya) bağlı kaldığını anlar. Dışarıdan beklenen her yardım veya mürşit aslında bir yanılsamadır; insanın aydınlığı ve cevheri dışarıdan alamayacağını, onu bizzat kendi içinde oluşturmak zorunda olduğunu anlar.

 

Alev, ortaokul/lise yıllarında çevresindekilerin sığ ve ahmak beğenilerinden kaçmak için kendi içine çekilir; resim kurslarında edindiği azıcık teknik bilgiyi bir "yetenek" ve tabiatın tebligatı gibi sunarak kendine entelektüel bir maske örer.

Alev, babasının ilgisini çekmek için resim üzerine dertli ve derin bir cümle kurar; Aziz bu söz karşısında coşarak kainatın, doğanın ve sanatın çilesini anlatan uzun bir mısra gibi derin bir izahat yapar. Ancak anın büyüsü geçince Alev’in bu durumu yapay bulup sıradanlaştırması, Aziz’in hevesini bir anda kırıp onu yine kendi içsel tenhasına döndürür.

 

Adil, evdeki sessizliği, içine kapanıklığı ve ana diliyle kuramadığı bağı İngiliz şarkıcı Rod Stewart’ın sesinde ve radyo kasetlerinde bulur.

 

Alev, babasının omuzlarına giydiği paltoyu ödünç alır gibi hazırladığı maskeli ve şık yüzüyle Nuhu Amca’yı ziyaret eder. Nuhu ile yaptığı sohbette, babasından alacağı ve seveceği olan şeylerin eksikliğinden, içindeki serserilikten bahseder.

 

Alev, Güzel Sanatlar Fakültesi yetenek sınavına girer, seramik bölümüne kabul edilir.

 

Lisan sevgisiyle İngiliz Filolojisi’ne giren Adil, Laleli’deki fakülte koridorlarında çevresindeki kalabalık ve "makbul yandaş" kalıplarına ayak uyduramamanın sıkışmışlığını yaşar. Kulağında walkmeni, içindeki o isyankar sığınakla dünyadan kaçmaya çalışır.

Üniversite yılları boyunca çevresindeki insanlara tutunmaya çalışırken kendini ve benliğini tamamen yitiren Adil, ağır bir ruhsal zehirlenme ve kopuş yaşayarak hastaneye kaldırılır. Üç aylık rehabilitasyonun ardından evine dönen Adil, odasında yine aynı yabancılık ve dilsiz acıyla baş başa kalır.

 

Komşu kadınların peşine takılıp Kadıköy’deki bir kiliseye giren Tevhide, papazın sakalları ve o yabancı ahenk karşısında hem ürker hem de içindeki o dinmeyen boşluğu bir anlığına doldurur; papazın elini öperken "çoluğum çocuğum babalarına benzemesin" diye dua eder.

 

Hastane sürecinden sonra evde içine kapanan Adil, arkadaşının telefondaki “Daha güzel günler göreceğiz” sözüyle içindeki son ümit kırıntısının da nasıl bir acıya dönüştüğünü hissederek gece yarısı evden dışarı, badem kokulu sokağa kaçar; yorgunluktan yola yığılıp kalır.

Nuhu, gece sokağa çıktığında yol ortasında baygın yatan Adil’i bulur; onu kucaklayıp evine taşır, gençlerin yardımıyla kendi evine yerleştirir.

 

Nuhu’nun ısrarıyla Haliç vapuruna binip Eyüp’e giden Adil ile Nuhu, kararan havada serin mezarlıkların, türbelerin ve duaların arasında uzun bir yürüyüş yaparlar. Adil, o kabirlerin ve Karyağdı Tekkesi’nin duvarları dibinde, arkadaşları tarafından anılmanın ve dünyadaki o sahte kalabalıkların çok uzağında, ruhuna inen derin bir uyuşma ve sükûnet hisseder.

Nuhu’nun yanında birkaç hafta daha kaldıktan sonra evine dönen Adil, köklü bir temizliğe girişir; odadaki masayı, sandalyeleri, kitaplığı ve pek çok eşyayı kapıya çıkararak yatağını yere indirir. Duvarları ve yerleri sabunlu suyla yıkayarak odasını adeta sıfırdan kurar.

 

Bana şu yaşımda kim istese yanaşır, kim gelse ben işi gücü bırakıp onu kalkındırmaya çalışırım. Sırf azcık gururum okşansın diye...

Kendimizi paralamaktan beş para etmediğimiz sonucu çıkmış.

 

Aziz, Nuhu’nun evine gelerek aralarındaki bu sahte "mürşit-mürit" latifesini ve karşılıklı rol yapma halini bitirmelerini ister.

Nuhu’nun yanından ayrıldıktan sonra sokaklarda dolaşan Aziz, evine varıp damdaki koltuğuna çekilir. İçindeki o dinmeyen acıyla, Kaçtığı, çıl­dıracağından korktuğu her şeyle yüzleşmeye karar verir; artık korkmayacağını, zihninin kandil gibi yanıp sönmesine izin vermeyip sonuna kadar dayanacağını anlar.

Aziz, çatı katında zihinsel bir temaşa halindeyken kendi "mayasını" ve devrin sahteliğini sorgular.

Aziz şaşkınlıkla çatıdan alt kattaki mutfağa iner. Eşi Tevhide ıspanak ayıklamakta, Alev ise annesine bir şeyler anlatmaktadır. Aziz, ısıtılan dünden kalma pilavı ve yoğurdu yerken dünyadaki son anlarıymış gibi tarifsiz bir lezzet ve derin bir ayrılık acısı duyar. Alev'e sarılıp yakında gideceğini; trafik kazası veya kalp kriziyle değil, kendi kandilini yakarak, “aşktan ölmek, yanarak ölmek” istediğini söyler.

Kimseden bulamadığımı, kendimde olduğunu da bildiğimi aramaktan vazgeçtim ve kandilimi, çerağımı kendim yakmaya karar verdim. Kendi kendimi yakacağım külümü tek kıymet bileceğim, o şekilde gideceğim. Kalp krizi, trafik kazası, organ yetmezliği değil, aşktan ölmek, yanarak ölmek istiyorum.

 

Pazartesi sabahı erken saatte yirmi yılı aşkın süredir çalıştığı iş yerine giden Aziz, emekliliğine 5-6 ay kala birikmiş izinleri ve ücretsiz izinle iki aylık bir feragat belgesi alarak işten ayrılır.

Muamma hakkın dediğini mi yapayım, nefsin mi tereddüdüdür. İki zan arasında mahpus kalmaktır. Nefsi dinleyen mahpustur, Allah'ı dinleyen serbest kalır.

 

Aziz, zihnindeki sorular ve tereddütler arasında evine döner; evdekilerin gündelik ve anlamsız sohbetlerinden kaçmak için evin küçük ardiye odasına çekilir. Adil ve Alev'in yardımıyla odayı boşaltıp bir misafir çekyatı yerleştirirler. Çocuklarına ve eşine veda edip bu odada "yanana kadar" kalacağını, sahte benliklerinden sıyrılacağını söyler.

 

Tevhide'nin haberiyle Manisa'dan gelen Nuriye anne, Aziz'in kapısını çalar. İkisi arasındaki bu buluşma, dünyadaki en saf ve sade bağın, iki "serçenin" buluşması gibi gerçekleşir. Nuriye anne de Aziz'in bu yanma ve arınma yolculuğuna imrenir, birlikte helva ve börek yiyip günlerce bu manevi sükuneti paylaşarak vedalaşırlar.

 

Sabahları sokakları süpüren Adil, yaşadığı bu yoksulluk ve sefalet arayışını dışarıdan nasıl göründüğünün hesabıyla kirletir. Halkın ve çevresindekilerin takdirini kazandıkça, aslında samimi bir arayış olan bu durumu bir "resme", gösterişli bir poz vermeye dönüştürür; belediye ona kadro teklif ettiğinde bile bunu umursamaz görünerek kendi sahte benliğinin tiyatrosunu oynamaya devam eder.

 

Evdeki dönüşümle birlikte Alev, derin bir hareketsizliğe ve içsel sükunete bürünür. Babasına her gün bir bardak su ve zeytin götürmeyi bir ayin gibi beklerken, "anlamaya çalışma" çabasını da bırakır.

 

Aziz'in ardiyeye kapanışın mustarip Tevhide, Nuhu’ya gider. Nuhu, Tevhide'nin mağduriyet ve haklılık duygusunu okşayarak onu sakinleştirir ve Aziz'i görmeye geleceğini söyler.

Nuhu, Aziz'i bu çileli yoldan vazgeçirmeye çalışır.

Nuhu'nun gidişinin ardından Aziz'in odadaki kapanışı yirmi günü aşar. İlk günlerde zihnindeki "ıvır zıvırla" ve en yakın dostu/iç sesi olan "Kemal" adlı sahte benliğiyle boğuşur. Açlığın getirdiği fiziksel durgunlukla birlikte konuşmayı ve işaretleşmeyi tamamen keser. Zaman kavramının silindiği bu sessizlikte, "kendi kadarına inerek" içindeki sahte koroyu susturur ve gökyüzünün katmanlarını, madenleri andıran hakikatlerin birleşip ayrılışını seyrettiği mistik bir halin içine girer.

 

İkinci ayın sonlarına doğru Tevhide ve Alev, bir ambulans çağırarak Aziz'i hastaneye kaldırırlar.

Hastanede zihni ve bedeni zayıflayan Aziz, aradığı o büyük alevin, "aşktan yanmanın" hayal ettiği gibi olmadığını, büyük bir yenilgi ve inkisar yaşadığını idrak eder: “Yaa Aziz öyle değilmiş, yüzüme bakılır sandın, değilmiş.

Ben artık ne yapayım, emekli mi olayım, kıyamet emeklisi.”

Bir gece zifiri karanlıkta odada yalnızken içini kaplayan derin bir acıma ve hışırtıyla uyanır. Gözlerini kapattığında gördüğü dönen narçiçeği ve mercan rengi kürelerle, boğazından kopan son hışırtıyla birlikte bu dünyadan göç eder.

Sabah erkenden hastaneden gelen telefonla Aziz'in vefat haberi alınır. Alev hastaneye gitmek üzere yola çıkar.

Tevhide ise haberin ardından hemen mutfağa girer, gelenler olacağı düşüncesiyle oklavayla un serpip hamur açmaya başlar.

Kim ölse ne olsa hükmü yok dercesine ötüyordu kuşlar. Dünya sımsıkı kapalıydı hala. Ne kadar uğraşılsa kabuk sımsıkı kapalı, içindeki içindeydi.

…