10 Kasım 2026 Salı

Şule Gürbüz - Öyle miymiş - Notlar / Övgüler

Şule Gürbüz - Öyle miymiş - Notlar

İletişim Yayınları, 2016

 


Cennet Varken Cinnet Olabilir Mi?

Varoluş Ontolojisi

Dünyanın, fezada debelenen bir bilyeden, magma ve depremle tehdit eden ama üstü ve tabanı buz tutmuş yorgun bir yerküreden ibaret oluşu varoluşun ilk zeminini oluşturur.

Tarihçilerin, filozofların ve peygamberlerin tanıklığı altında insan, dört yüzlü bir kemiği elinde çevirip "ahsen-i takvim" olduğunu sansa da yerküre gürültüyle dönmeye devam eder.

Yeryüzü son derece tenha bir yerdir; hakiki bir söz, derin bir acı ya da yalın bir hakikat milyarlarca insanı dolaşsa da sığınacak ve saklanacak bir göğüs kafesi bulamaz (Ne tenha bir yer burası. Bir söz, bir hakikat bütün dünyayı, milyarları dolaşıyor da ne bir sahip, ne bir göğüs kafesi buluyor sığınıp saklanacak). İnsanlar acıyı ve dertleri sadece kendi düşüncelerini sağlamlaştırmak, söze ve heybelerine mal etmek için ararlar.

 

Peygamberliğin bittiği yerde ne başlar?

Hakikatin ilk öğrenildiği, göze görünüp içe aktığı anlar ve mekanlar vardır. İnsana kendi günahından ziyade dünya üzerindeki tanıklıkları sorulacaktır. Eski zamanlarda insan kader, tanrı ve tabiatla iç içeyken hakikat elde tutulurdu; şimdiki zamanda ise olacağa olan inanç bitmiş, mesafeler kısalmış, içte büyüyen rüyalar arık yoktur.

 

Peygamberliğin ve mucizelerin son bulduğu çağda insan her şeyi bildiğini iddia eden gururlu bir soruya hapsolmuştur: "Kime göre, neye göre?" İnsanın hiçbir şeyle yetinmediği bu devirde ne bir ayet ne de bir mucize kâfi gelir. Hakikat yokluğunda dünya, torunundan azar işiten bir dede gibi taş kesilir; amaların neşesini, delinin kahkahasını ve ölünün tebessümünü anlamak zorunda kalır.

 

Mitolojinin, Atlas'ın ve Prometheus'un zamanlarından geriye sadece harabeler, çanak çömlekler ve müzelik kemikler kaldı. Devir üstümüze devrildi. Bunlar değil

mi, dansözün sözüyle Yahya'nın başını kesti? Bize miras kala kala bu kaldı.

 

Dünyanın acıya ve kedere eğilmemesi, kendisinin acı çekmemesindendir. Derin acı ancak bir İsmail bulmakla mümkündür ancak herkesin kaçıştığı bu çağda büyükler küçükleri görmek istemez. Dünya hayalden hayale devrilen bir seraptır; cennet dahi buradaki hayalin mislidir. Bütün varlık derin bir unutuşu ve karanlık sükuneti özlemektedir.

 

Burası hep böyledir

Derdi söze hapsedilebilen insan henüz dertle tanışmamıştır. 

Yolun olmadığını ve alınamadığını anlamak bilgelik gerektirir. Dünya bir uyum ve alışma yeridir; dağların ve taşların kabir olduğu bilindiğinde tanıklığın suçlusu insan olur. Beterinden sakınmak için öldürenin övüldüğü, suspus ölünen bir çark dönmektedir.

 

Ruh ne kadar yükselirse yükselsin sonunda hazır toprağa gömülecektir (…topraktan çıkıp gene toprağa gömüleceksin).

Sır saklandıkça insan ona kapanır ve içeriyi dışarıya, kendisini de kimseye açık etmez.

 

Tanrı'nın insana karışmaması değil insanın insana karışamaması acı olan. Ne kadar birleşilse değil mi yüzyıllardır akraba olunamadı, Adem kimin kardeşi bulunamadı. İnsanın hep acelesi var, işler yetişmiyor, hatta gerçek iş nedir bulunamıyor.

 

İrade babanın arabasıdır, alır almaz kaza yaparsın

İnsan şeytanla mücadele etmekten Allah'a vakit bulamaz; hatta şeytanın imanı ve gizlisiz saklısız oluşu insanda gizli bir hayranlık uyandırır.

 

Hiç dağa taşa, kuyulara yalan söylenmedi, hep gizli olan ve acı olan fısıldandı oralara, atıldı kuyulara, saklandı dağların arkasına.

 

Zayıf ve izansız yaratılan insan tabiatın seslerini duyamaz. Tabiat insana bir "kainat aptalı" muamelesi yapar. Deliler ve divaneler unutulmuş bir zanaat gibi kaybolmuştur. Hikayelere ve şiire inanan kimse kalmamış, acı başkasının olunca sadece ibret sayılmıştır.

 

Yalnızlık Allah'a mahsus

İnsanın yalnızlığı bir suç gibi algılanır. 

Kimse haddi aşan bir merhamet, haddi aşan bir yükseklik, haddi aşan bir aşkınlık istemiyor.

 

Bir şey yok, anladım, senden bana bir şey yok. Yok dernekle arkasına bakılmıyorsa, bari yok olalım

 

Ben kendimden yana değilsem kim benden yana?

Ölülere yer yok…

 

İyi olan hep gizlenir ve ayrı yol tutanın nereye gittiği bilinmez. Bilgi zenginliği ruhu incitir ve seyreltir.

 

Ey Türk genci,

Sen ne zaman gerçekten öleceksin,

…sağlığı kaymaklı yoğurtta, tadı tahin pekmez kaşıklamada, acıyı başkasında buldun…

…dünyaya bir şey vermemeyi kanaatkarlığınla perdeledin,

Acıyı Beethoven çekti sen üşenmezsen dinledin, can pahasına yazılan şiirleri ruhuna bakılmaz kızlara serpeledin…

 

“Allah bize lütuf verdi,” denilir, belki sade mühlet vermiştir.

Hölderlin, hangi taş ezdi seni tadın böyle güzelleşmiş?

…

 

Hayır Demeden İtiraz

Kendimi kabullenmekte zorlanmadım ama başka da hiçbir şeyi, hiç kimseyi kabullenemedim. Başka bir şeye ait en ufak kabulüm kendi reddim olacaktı.

 

Hayatla ve doğayla uyum sağladığını sanan insan, iplik arayan teyel gibi ömür boyu sökük gezer. 

Dünya diye dar bir yere girdiğimi düşündüm. Bunu anlamak beni o kadar daralttı ki bu darlıkta artık ne bedenim ne varsa ruhum soluk alıp kıpırdayacak bir yer bulamadı.

 

Milli Eğitim Bakanlığınca ilkokullara ve ortaokulların birinci sınıfına tavsiye edilen kitap…

Ama orta bire gidip hala bunları okuyan diyerek direkt beni özel olarak, parmağıyla işaret ediyordu. Bu parmak benim gözüme girdi.

 

Budala'yı bitirdiğimde kitapta başından beri aradığım budalayı bulamamıştım, ama kitapta bulamadığım budala şimdi evde sobanın arkasında duruyordu.

 

Keder her şeyden kederlenebilecek hale gelen için eylül kamil bir zaman, çünkü güzelliğin doruğu. Olgun ruh en çok olmuştan ve bu terkten, halin kamil anından, zamanından en büyük ıstırabı duyar.

 

Elimde Ölü Canlar ile bahar geldi. Kiraz çiçeklerini gördüm, halsizce de olsa çiçekten koparıp dibini derinden derine kokladım ve bu koku ve çiçeğin çok narin dokusu beni anlayamadığım daha doğrusu artık anlatamayacağım şekilde aniden şiddetle ağlattı.

 

Dert

Yani bir kusurdu, halbuki dert kusursuzluktu ya da bunu özlemekti ya da damlayamamaktı, bombelenmek ama içe doğru bombelenmekti, yer gök yıkılsa ses edememekti. Ben bunu bir kere bildim, tekrar bilmeye, başka bilmeye razı değilim. Bildiğimi unutmaya razı değilim.

 

Gizli hayatım benim bütün hayatımdı, bundan el çektirilirsem gidecek ve duracak başka bir yerim yoktu.

 

Nasıl yaşanacağı, neyle yaşanacağı benim tek derdim oldu. Dertlerin en temellisi, dertlerin en tedavisizi, tedavisi ölüm olanı, çaresi ölüm olanı geldi beni buldu...

 

Genç denir mi 

Genç denir mi gençliğini şiire ve karanlık meyhanelere gömmeyene?

Gömdüğü nedir bilmeyene, gömüp geri dönmeyene, mezarını bilmeyene

…

Gençtim. İstisnasız her gün öldüm. Ölümüm bana sırlandı.

…

 

Öyle Miymiş?

Batı felsefesini anlamak Hıristiyan dinini ve teolojisini (İncil, Markos, Matta, Augustinus) bilmeyi gerektirir. 

 

İsa mazlum, genç ve şeriatsız olduğu için halk tarafından sevilmiştir. Halk ancak perişan olanı ve genç öleni sever. Kendi emeğiyle kazananı kıskanan avam, hak etmeden elde edene ses çıkarmaz. 

Koca Galip'ten ahmağa "Hoşça bak zatına" sözü kalmış.

 

Bunca sene, bunca yüzyıl nerden geldik, nerden bittik, aslımız ne neslimiz ne diye kıvraşanlar Heidegger'in atma, fırlatma teorisi ile soba gerisinde, kalorifer altında mayalanmış hamur gibi gevşeyip rahatlamışlar. Sanki kimseyi Allah yaratmamış da Heidegger fırlatmış. Herkes mi bu kadar fırlamaymış.

 

Dostoyevski sevgisi, bilmediği dildeki şarkıyı giyinmek gibidir. Tolstoy ise köylü bir kocakarının katıksız imanına özenir ancak kimse o kocakarının isli kulübesine ve yoksulluğuna talip olmadan sadece imanı almak ister.

 

Memlekete taze şey zaten gelmezmiş. Memleketimize hele eskiden gelen fikirler ve telakkiler askerlere dağıtılan İkinci Cihan Harbi'nden kalma donmuş etler gibiymiş. Yenmemiş mi yenmiş, ama yaramamış.

 

Paris'teki kilometrelerce uzanan düzenli Haussmann binaları ya da Notre Dame gibi azametli katedraller Doğulu’nun gönlünü buruşturur. Eğri, çıkmaz sokağı ve nemli bahçeyi özleyen insan için fazla düzenli ve estetik binalar duaya mani olur. Çok güzel yapılan şeyler sadece seyirlik kalır.

 

İnsan ahreti de dünyada kurduğu tüccar mantığıyla kavrar. Cehennemin dolmadığını söyleyen ayete inat, kendi sevmediği herkesi cehenneme doldurur. İki zina edenin hesabını tutarken, balina avlayanlara ya da devlet adamlarına ses çıkarmaz.

 

O zaman din yumuşakmış köylüler gelip kendileri gibi sertleştirmiş. Elleri gibi, dilleri gibi, derileri gibi dinleri de sertmiş.

 

Abdest namaz zor olmasaymış kimse ezoterik olmazmış...

 

Toplumda her şey biçimsel ahlak ve gösterişten ibarettir. Şeytan dahi insanlığın bu zahmetsiz kötülüğü karşısında mesleksiz ve işsiz kalmış.

 

Hayat çaya ve toplumsal ezbere mahkumdur. İnsanlar kimseyi yalnız bırakmaz; hastanede, evde, sokakta insanın tepesinde dikilip kendi sığ dünyalarını dayatırlar. Yalnız kalıp cinnet geçirmeye dahi izin verilmez.

 

Şairler bir redif yakalayıp bütün kainatı o redifin içine tıkarlar. Doksan beş kiloluk adamı haddeden geçirsen bir elif çıkmaz. Memlekette orijinallik hemen müridliğe ve tutarsız felsefelere dönüştürülür.

 

İnsan inceleceğini sansa da dünya kaba ve basittir. Dünya üstüne koyarak değil, üstündekileri atarak ilerler.

 

Sanki Daha Dünkü Cennet Kuşuyum

Günaha meyilli bir hayat yaşadım, çünkü günahı hor ve küçük gördüm. Sevap için didinmeyi de bir şeyleri yapıp yapıp dizmeyi de sanki biraz küçük gördüm...

Kendi günahımla sanki terbiye oldum, onun suyunda piştim.

 

Yüksek ruh yüksek acıya ihtiyaç duyar fakat yüksek acı son derece nadir ve pahalıdır. Her dertten bahsettiğinde önüne ekmek ve sırtına çul gösterilen insan, acısından utanır. Akıl az, elbise azdır; delirmek istense de akıl zihni terk etmez.

 

Bir şey yüzlerceyi kurtarıyor, elma baharı pembe yanaklarıyla...

Ne icat edilirse edilsin en güzel koku fırınlardan geliyor...

 

Ölmekten korkuyorum, tavuklu pilavlardan, helvalardan, su böreklerinden, bu ölü menülerinden korkuyorum...

 

Gerekçelerin haklılığı arttıkça sessizlik de artıyor.

Gerçeği ağır diye o tünellerin yanından geçerken gördüğümüz koca kayaların yanına kaldırmışlar.

 

İnsan eski bir tekrar, eski bir ezber.

 

Cenneti yeniden düşündüm ve beğenmedim...

Mahrumiyet değil mi güzel olan, eksik değil mi tam olan?

 

Dert, insanın hiçbir şeyi anlamayacak şekilde yaratılmış olmasında. Hatta anlamayı istemeyecek şekilde yaratılmış olmasında...

 

İnsan zaten kendini sever. Kim onu bu sevgiden vazgeçirmeye çalıştıysa sevilmeyen o oldu…

…

Kitaptan notlar burada sona erdi, şimdi (reklamlar) inceleme notları

…

 

Anlatının yapısal formu kategorize edilmeye dirençli; hiçbir şeyi açıklamayan, ifade etmeyen “deneme” etiketi yapıştırmayalım, ne diyelim (bir ismi var halbuki, biz ne dersek diyelim o hep “Öyle miymiş” diyecek)…

 

Anlatı ağırlıkla genç zamanlarda hissedilen (her gençlikte bunlar hissedilmez elbette) ontolojik sıkıntılar/varoluş sorgulamaları etrafında yol alıyor. Bu sorgulamalar okuyanı daraltacak gibi olduğu anda bölüm sonlarında kır böcekleri, çiçekler, renkler ve kokularla huzur bulabiliyoruz. Bu az bir şey değil.

 

Varoluş ve hayata dair sorgular soyutlama değil, somut örnekler üzerinden yapılıyor. Yani “gerçek” apaçık haliyle gözümüzün önünde. Gerçeğin apaçıklığı, durgun suya atılan taş gibi tetikler düşünceyi.

Burada şundan söz edelim: anlatının hemen başında, cümlelerin uzunluğu dikkat çekiyor. Bu uzun cümleler okura ve yazara, “burada mısın, hazır mısın, başlayalım mı” demenin bir biçimidir. Anlatının devamında kısa, keskin cümleler çok daha fazla. Böylece başladıktan sonra “ritim” tutulmuş oluyor ve zaten hep böyle olur.

 

Hatırladıkça hafıza ve bellek arasında yollar açarız. Bunu yaparken de zaman akar. Hatırladıkça daha fazla zaman parçasını bir araya toplarız. Niçin yazıyorum bunları; anlatı boyunca oldukça zengin kelime hazinesi dikkatimi çekiyor; ne kadar çok kelime o kadar çok zaman. Artık hatırlamadığımız, çoğunlukla unuttuğumuz kelimeler de var anlatıda, bu bakımdan da güzel ve zengin bir metin var karşımda.

 

Kitaba ismini veren “Öyle miymiş” başlıklı bölümde -miş/-mış" rivayet kipi, anlatıya mesafeli, masalsı ve ironik bir tat katıyor. Bu ironinin ardında olağan hayatımızın tekdüzeliğine direnene uyumsuzun umutsuz kabullenişi görülüyor. Zaten başka türlü yaşayamazdık der gibi...

…

 

Güzel şeyler az oluyor, ona bu yüzden “güzel” diyoruz.

“Öyle miymiş” fazla güzel bir eser.

… 

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder